Yeni Sayfa 1
 

 
 

 

KANUNUN SÖZLEŞME KAPSAMINDA YAPTIRILABİLECEK İLAVE İŞLER,

İŞ EKSİLİŞİ VE İŞİN TASFİYESİ HÜKMÜ İLE İLGİLİ EMSAL MAHKEME KARARLARI

(Kanunun 24’üncü Maddesi)

Konu : Yüklenicinin İş Bitiminde Aldığı Hizmet Bedeli Hakkında Mahkeme Kararı

Karar Veren Mahkeme: Yargıtay 13. Hukuk Dairesi

Karar Tarihi: 18.06.2009

Karar Sayısı : E :2009/921, K : 2009/8373

Olay Özeti Karar ve Sonuç:

Davacı, taraflar arasındaki 26.5.2003 tarihli sözleşme ile davalı bünyesindeki erbaş ve erlerin yemek hazırlama ve dağıtım hizmetlerini üstlendiğini, 10.6.2003 ile 9.6.2004 tarihleri arasında verilen bu hizmet ile ilgili ihale bedelinin 10.232.154,00 YTL olmasına rağmen davalının iş bitiminde aldığı hizmet bedelinin 6.241.953,00 YTL olduğunu, 4735 sayılı Kamu ihale Yasası'nın 24.maddesine göre sözleşme bedelinin %80'inden daha düşük bedelli tamamlanacağı anlaşılan işlerde yüklenicinin işi bitirmek zorunda olduğunu, bu durumda yükleniciye, yapmış olduğu gerçek giderleri ve yüklenici karına karşılık, sözleşme bedelinin %80'i ile sözleşme fiyatlarıyla yaptığı işin tutarı arasındaki bedel farkının %5'i geçici kabul tarihindeki fiyatlar üzerinden ödenmesi gerektiğini, davalının aldığı yemek ve hizmet bedelinin sözleşme bedelinin %61 oranına isabet ettiğini ileri sürerek, %5 müteahhit karı, sözleşme karar pulu, işçilik alacağı, zayi olan gıda ve erzak bedeli vs. zararlarına ilişkin şimdilik 465.637,72 YTL'nin tahsilini istemiştir.

Davalı, 4753 sayılı yasanın 24.maddesi ile getirilen hükmün sözleşmeden sonra olduğunu, taraflar arasındaki sözleşmenin 37.2 maddesi hükmü gereğince davacının bir talepte bulunamayacağını belirterek davanın reddini dilemiştir.

Davacı, ihale bedelinin 10.232.154 YTL oluş, bu miktar üzerinden ihale masraf ve giderlerinin ödediğini, oysa, davalının 6.241.953 YTL tutarında yemek hizmet alımı yaptığını ileri sürerek, buna ilişkin zararlarını da talep etmiştir. Gerçekten de ihale bedelinden daha az tutarda davalının yemek ve hizmet alımı yaptığı ihtilafsız olduğuna göre, mahkemece, davacının bu kalem ile ilgili zararından, davalının sorumlu olduğu kabul edilerek, isteyebileceği zararın belirlenmesi ve sonucuna göre karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde davanın tümden reddine karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup, bozmayı gerektirir.

Konu : İhale dokümanındaki çelişkili durumdan dolayı yüklenicinin fazla iş yapması ve idarenin bunu hak edişe yansıtmaması mümkün mü?

Karar Veren Mahkeme: Yargıtay 5. Hukuk Dairesi

Karar Tarihi: 22.02.2007

Karar Sayısı : E:2006/173, K:2007/1119

Olay Özeti Karar ve Sonuç :

Dava dilekçesinde davacı yüklenicinin satın aldığı ihale dosyasında asfalt kalınlığının 5 cm. olarak gösterilmiş olmasına rağmen sözleşmede bu kalınlığın 8 cm. olarak düzenlendiği,

Davacının sözleşmeyi bu hususu ihtirazi kayıt koyarak imzaladığı iddia edilerek asfalt kalınlığının 5 cm. yerine 8 cm. olarak yapılmış olması nedeniyle bu farktan doğan alacak ile ihalenin götürü bedelle yapılmış olmasına rağmen hakediş düzenlenirken metraj hesaplaması yapılması nedeniyle eksik ödenen bedelin tahsili talep edilmiş, mahkemece davanın kabulüne dair verilen karar davalı vekilince temyiz edilmiştir.

Asfalt kalınlığının 5 cm. yerine 8 cm. olarak yapıldığı iddiası ile ilgili alacak talebi yönünden;

Sözleşme eki teknik şartnamede asfalt kalınlığı 8 cm. olarak öngörülmüş, ihale dosyasında bulunan maliyet cetvelinde kullanılacak asfalt miktarı (5510 ton) bulunurken asfalt kalınlığı 8 cm. olarak alınmıştır. Hakediş raporunda da kullanılan asfalt miktarının 5.024 ton olduğu projede yol genişliği 7 metre olmasına rağmen daha düşük ölçüde yapıldığı açıklanmıştır. Sözleşme de 8 cm. esas alınarak imzalanmıştır. Tüm bu hususlar dikkate alındığında ihale dosyasında asfalt kalınlığının maddi hata sonucu 5 cm. olarak yazıldığı anlaşıldığından bu konudaki talebin reddine karar verilmesi gerekir.

Mahkemece aksi düşünülerek hüküm kurulmuş olması doğru olmamıştır.

Eksik ödemeye ilişkin talep yönünden;

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'nun 30.07.2003 gün ve 4964 sayılı Kanunun 46.maddesi ile değişik 24.maddesine göre, idarenin işi %80'ine kadar yaptırma yetkisi bulunmaktadır. Bu nedenle işin tamamının yaptırılmaması nedeniyle istenilen bedelin de reddine karar verilmesi gerekir.

Yukarıda açıklanan nedenlerden dolayı kararın temyiz eden davalı yararına bozulmasına, ödediği temyiz peşin harcının istek halinde temyiz eden davalıya geri verilmesine, 22.02.2007 gününde oybirliğiyle karar verildi.

Konu : İş Bitirme Bedelinin Tahsil Edilebilmesi Hakkındaki Mahkeme Kararı

Karar Veren Mahkeme: Yargıtay 13. Hukuk Dairesi

Karar Tarihi: 19.01.2009

Karar Sayısı : E :2008/11188, K : 2009/196

Olay Özeti Karar ve Sonuç:

Davacı, taraflar arasındaki 12.3.2003 tarihli sözleşme ile davalı bünyesindeki D… Kıtasındaki 1100 erbaş ve erlerin yemek alımı hizmetlerini üstlendiğini, 22.5.2003 ile 21.5.2004 tarihleri arasında verilen bu hizmet ile ilgili ihale bedelinin 2.027.575.00 YTL olmasına rağmen davalının iş bitiminde aldığı hizmet, bedelinin 1.410.817.65 YTL olduğunu, 4735 sayılı Kamu ihale Yasası’nın 24.maddesine göre sözleşme bedelinin %80'inden daha düşük bedelli tamamlanacağı anlaşılan işlerde yüklenicinin işi bitirmek zorunda olduğunu, bu durumda yükleniciye, yapmış olduğu gerçek giderleri ve yüklenici karına karşılık, sözleşme bedelinin %80'i ile sözleşme fiyatlarıyla yaptığı işin tutarı arasındaki bedel farkının %5’i geçici kabul tarihindeki fiyatlar üzerinden ödenmesi gerektiğini, davalının aldığı yemek ve hizmet bedelinin sözleşme bedelinin %69,58 oranına isabet ettiğini ileri sürerek, %5 müteahhit karı, sözleşme karar pulu, işçilik alacağı, zayi olan gıda ve erzak bedeli zararlarına ilişkin şimdilik 71.230.92 YTL'nin tahsilini istemiştir.

Davalı, 4753 sayılı yasanın 24.maddesi ile getirilen hükmün sözleşmeden sonra olduğunu, taraflar arasındaki sözleşmenin 37.2 maddesi hükmü gereğince davacının bir talepte bulunamayacağını belirterek davanın reddini dilemiştir.

Davacı, ihale bedelinin 2.027.575 YTL olup, bu miktar üzerinden ihale masraf ve giderlerinin ödediğini, oysa, davalının 1.410.817.65 YTL tutarında yemek hizmet alımı yaptığını ileri sürerek buna ilişkin zararlarını da talep etmiştir. Gerçekten de ihale bedelini 2.027.575. YTL olduğu halde davalının 1.410.817.65 YTL tutarında yemek ve hizmet alımı yaptığı ihtilafsız olduğuna göre, mahkemece, davacının bu kalem ile ilgili zararından davalının sorumlu olduğu kabul edilerek, isteyebileceği zararın belirlenmesi ve sonucuna göre karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde davanın tümden reddine karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup, kararın bu nedenle bozulması gerekirken, zuhulen onandığı bu defa yapılan inceleme sonunda anlaşıldığından davacının bu yöne ilişkin karar düzeltme itirazlarının kabulüne, Dairemizin 14.4.2008 tarih ve 2007/14891 esas, 2008/5300 karar sayılı ilamının kaldırılmasına karar vermek gerekmiştir.

 

 

 

 

 

Konu : %20 İş Artışı Üzerinde İş Yaptırılması Halinde Ödetmenin İlgililere Çıkarılacağı Hakkında Mahkeme Kararı

Karar Veren Mahkeme: Sayıştay 3. Dairesi

Karar Tarihi: 22.3.2007

Karar Sayısı : 11512 Nu. lı Tutanak

Olay Özeti Karar ve Sonuç:

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanununun uygulamasına ilişkin olarak çıkartılan Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliğinin 23 üncü maddesinde: “İdareler, ihale dokümanı kapsamında yer alan sözleşme tasarısının hazırlanmasında işin niteliğini dikkate alarak bu Yönetmeliğin ekinde yer alan Tip Sözleşmelerden teklif türüne uygun olanını esas alır” denilmekte olup sözleşme yapılırken bu Tip Sözleşmelerden Yapım İşlerine Ait Sözleşme (Teklif Birim Fiyatlı İşler İçin) esas alınmıştır.

Bu Tip Sözleşmenin “İş Kalemi Miktarlarının Değişmesi” başlıklı 31’inci maddesinde: “Sözleşme eki birim fiyat teklif cetvelinde yer alan her hangi bir iş kaleminin miktarında, işin devamı sırasında % 20'yi aşan artışın meydana gelmesi ve bu artışın aynı zamanda sözleşme bedelinin yüzde l ini geçmesi halinde, artışın sözleşme bedeli içindeki payı nispetinde ilgili iş kalemine ait birim fiyat aşağıda gösterildiği şekilde revize edilir ve bu iş kaleminin yüzde yirmi artışı aşan kısmına revize birim fiyat üzerinden ödeme yapılır.

R = F x [ 1 - (A x F) / S ]

S = Sözleşme bedeli ( TL),

F = İş kaleminin sözleşme birim fiyatı (TL / ....), A = İş kaleminde meydana gelen artış miktarı (Adet, mt, m2 vb.),

R = Revize birim fiyat (TL/ ....)"denilmektedir.

ıklanan mevzuat hükümleri uyarınca, köprü yapım işinde keşif artışı yapılan ve %20’yi aşan iş kalemlerinde revize birim fiyat yapılmaması sonucu fazla ödenen tutarın sorumlulara ödettirilmesine karar verilmiştir.

Konu : İdare tarafından iş artışı dışında yapılan işlerden dolayı, yükleniciye ödenecek tutar nasıl hesaplanmalıdır?

Karar Veren Mahkeme: Sayıştay

Karar Tarihi: 08.06.2010

Karar Sayısı : 31582

Olay Özeti Karar ve Sonuç :

Dosyada mevcut belgelerin incelenmesinden sonra gereği görüşüldü:

508 sayılı ilamın 6’ncı maddesinde, ……….. Belediyesi ile ………… Ltd. Şti. arasında 05.07.2006 tarihinde imzalanan …….. YTL tutarlı sözleşmeye konu” ………. Mahallesine Kanalizasyon Hattı Yapım” işinde, proje kapsamı dışında ve yasal sınırın üzerinde iş artışına gidilerek kamu zararına neden olunması nedeniyle toplam …………. YTL.’na tazmin hükmolunmuştur.

İlamın 6 ncı maddesindeki (b) fıkrası ile ilgili olarak konu hakkında Yapım İşleri Tip Sözleşmesinin 18 inci maddesinin dikkate alınması gerektiğini, “18.3.1. Öngörülmeyen durumlar nedeniyle ………. bir iş artışının zorunlu olduğu hallerde ilave işin gerektirdiği ek süre Yükleniciye verilir” denildiğini, Nitekim belediyece …………... Ltd. Şti. ile yapılan 26.05.2006 tarihli sözleşmenin böyle bir iş artışını zorunlu hale getirdiğini, iş artışına konu edilen imalatların asıl işle tıpatıp aynı olduğunun Sayıştay ilamında da açıkça kabullenilmiş ve dolayısıyla da iş artışının asıl iş kapsamında olduğunun mütalaa edildiğini, Belediyenin söz konusu işin yüklenicisi olmak suretiyle yaklaşık …………… TL kaynak sağladığını; netice itibariyle böyle bir uygulama sayesinde karlı duruma geçtiğini, Hal böyleyken iş artışının dar bir açıdan yani salt 4735 sayılı Kanundaki şartların tekemmül etmediğinden bahisle ele alınmasının belediye hakkında yanlış ve haksız bir değerlendirmeye yol açtığını, verilen iş artışının, keyfiyetten değil Yapım İşleri Tip Sözleşmesinin "Süre uzatımı verilebilecek haller ve şartları” başlıklı 18 inci maddesindeki "……..iş artışının zorunlu olduğu hallerde..." hüküm gereğince; yani teknik sır zorunluluktan; diğer bir ifadeyle de kurum menfaatinden kaynaklanan sebeplerle yapılmış olup reel anlamda belediyenin kazancının olduğunu belirterek tazmin hükmünün kaldırılmasını talep etmektedir.

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'nun "Sözleşme Kapsamında Yaptırılabilecek İlave İşler, İş Eksilişi ve İşin Tasfiyesi" başlıklı 24. maddesinde aynen;

"Mal ve hizmet alımlarıyla yapım sözleşmelerinde, öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iş artışının zorunlu olması halinde, artışa konu olan iş;

a) Sözleşmeye esas proje içinde kalması,

b) İdareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması,

şartlarıyla, anahtar teslimi götürü bedel ihale edilen yapım işlerinde sözleşme bedelinin % 10'una, birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edilen mal ve hizmet alımlarıyla yapım işleri sözleşmelerinde ise %20'sine kadar oran dahilinde, süre hariç sözleşme ve ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabilir.

Birim fiyat sözleşme ile yürütülen yapım işlerinde, Bakanlar Kurulu bu oranı sözleşme bazında % 40 'a kadar artırmaya yetkilidir.

İşin bu şartlar dâhilinde tamamlanamayacağının anlaşılması durumunda ise artış yapılmaksızın hesabı genel hükümlere göre tasfiye edilir. Ancak bu durumda, işin tamamının ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun olarak yerine getirilmesi zorunludur. ……” hükmü yer almaktadır.

Söz konusu …………… YTL yaklaşık maliyetli iş, …………. YTL'ye ihale edilmiştir. Yüklenici 07.07.2006 tarihinde işe başlamış olup işin, sözleşmeye göre 90 takvim günü sonunda, 05.10.2006 tarihinde bitirilmesi gerekmektedir. Ancak, 13.10.2006 tarihli Başkanlık "OLUR"u ile; ……….. İlçesi sınırlarındaki ………. Caddesi, ……….. Caddesi ve ………. Caddesine kanalizasyon hattı yapılması gerektiği belirtilip, işin aciliyetinden dolayı, "……. Mahallesine Kanalizasyon Hattı Yapım" işi dahilinde iş artışına gidilerek yapılması hususu kabul edilmiştir.

Ancak, iş artışına gidilen iş sözleşmeye esas proje içinde olmayıp, asıl iş Saray Mahallesine Kanalizasyon Hattı yapımı işi olduğu halde, artışa gidilen iş ………… Caddelerinde Kanalizasyon Hattı yapımına ilişkindir. Sözleşmeye konu iş 4. hakediş ödemesiyle tamamlanmıştır. Ayrıca, iş artışının yasal sınırın üzerinde olduğu da anlaşılmıştır. Zira …………. YTL'ye ihale edilen yapım işinin yüzde 10'u olan ………. YTL yerine, ………. YTL iş artışına gidilmiştir.

İdarenin 4735 sayılı Kanunun 24. maddesinde belirtilen şartlar ve belirtilen oranların üzerinde iş yaptırması ve bedelini mevcut sözleşme kapsamında yükleniciye ödeyebilmesi mümkün bulunmamaktadır. Ayrıca usulsüz olarak verilen İş artışı 4734 sayılı Kamu İhale Kanunun temel ilkeleri olan saydamlık, serbest rekabet ve uygun bedel gibi unsurları da ortadan kaldırmaktadır.

Dilekçi tarafından iş artışının Yapım İşleri Tip Sözleşmesinin "Süre uzatımı verilebilecek haller ve şartları" başlıklı 18 inci maddesindeki "……..iş artışının zorunlu olduğu hallerde..." hüküm gereğince; yani teknik sır zorunluluktan; diğer bir ifadeyle de kurum menfaatinden kaynaklanan sebeplerle yapıldığı belirtilmekte ise de, iş artışı kapsamında yaptırılabilecek ilave işlerin sözleşmeye esas projenin bir parçası niteliğinde olması ve yapılmadığı takdirde asıl işin fiziki, teknik ve fonksiyonel anlamda eksikliğine sebebiyet veren nitelikteki işler olması, aynı zamanda bu işlerin idareyi külfete sokmaksızın asıl İşten ayrılarak İhale edilmesinin teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması gerekmektedir. İlave işlerin asıl işe ve dolayısıyla esas projeye bağlılığı, asıl işin mütemmim cüzü (ayrılmaz parçası) olmasına bağlıdır. Ancak verilen iş artışı kararından da anlaşılacağı üzere yapılan ilave işler asıl işin tamamlandığı mahallin dışında başka mahallerde yapılacak olan işleri kapsamaktadır. Dolayısıyla anahtar teslimi götürü bedel ihalesi yapılan Saray Mahallesinde Kanalizasyon Hattı Yapım İşi dışında başka mahallelerde yapılan ilave işlerin esas proje içerisinde kaldığını söylemek mümkün bulunmamaktadır. Diğer yandan verilen iş artışı kararı yasal sınır olan % 10’un üzerinde gerçekleşmiştir.

Yasal iş artışı sınırının üzerinde gerçekleştiği tespit edilen işlerin bedelinin mevcut sözleşmeye dayanarak ödenmesi mümkün bulunmamaktadır. Zira yapılan bu işler sözleşme dışında yapılan işlerdir. Söz konusu işler için asıl sözleşmenin tatbiki mümkün olmadığı gibi, idareye faydalı biçimde yapılmış olsa bile, 4734 sayılı Yasada öngörülen şekle ve usule uygun ihale ve yazılı bir sözleşme mevcut olmadığından, yapılmış işleri yeni bir sözleşmeye dayandırmak da mümkün değildir. Her ne kadar sorumluların savunmalarında da belirttiği üzere yüklenicinin yapmış olduğu bir iş ve buna istinaden ödenen bir bedel söz konusu olsa da, yüklenici sözleşmenin uzman tarafı olarak yasal sınırı aşan işleri idareye bildirmek ve idareyi uyarmak zorundadır. Bütün bu nedenlerle yasal sınırı aşan işlere ilişkin yüklenici alacağının genel hükümler çerçevesinde belirlenmesi gerekmektedir.

Yapılan açıklamalardan da anlaşıldığı üzere yasal sınırın üzerinde hukuken geçerli olmayan bir sözleşmeye dayanarak yükleniciye ödeme yapılması hukuken mümkün olmamakla birlikte, yüklenicinin bu yaptığı imalatlar karşılığında belli bir maddi külfet altına girmesi ve buna karşı Belediyenin mal varlığında bir artış olması nedeniyle, yükleniciye sözleşme dışında fazladan yaptığı işler için 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 413. maddesi gereğince yüklenici karı hariç yapmış olduğu işler ile zaruri masraflarının karşılanması gerekmektedir.

Zira asıl iş için …………. YTL yaklaşık maliyet hesaplanmış, yüklenici 632.088,26 YTL yaklaşık maliyetli iş için …………. YTL teklifte bulunmuş ve bu bedel üzerinden sözleşme imzalanmıştır. İş artışı kapsamında yapılan imalat bedelleri, Yapım İşleri Genel Şartnamesinin 23. maddesinin (b) bendi gereğince; asıl iş kapsamındaki yaklaşık maliyet için yüklenicinin teklif ettiği teklif ile kıyaslanarak bulunmalıdır. Zira Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'nun 24. maddesinde artışa konu olan işin, "ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılacağı" belirtilmek suretiyle, sözleşme ve ihale dokümanındaki hükümlerin gözetileceği belirtilmiştir. Bir başka değişle; ……… YTL yaklaşık maliyetli iş için ………. YTL teklif veren yükleniciye, 110.140 YTL yaklaşık maliyetli aynı imalatlar için, asıl sözleşmedeki şartlarla ……. YTL ödenmelidir. Ancak, ilave iş için ……….. YTL ödenmiştir. Yine ödenmesi gereken …….. YTL'ye tekabül eden % 10 oranındaki yüklenici karı da ödenmemelidir.

Sonuç olarak, dilekçi iddialarının reddi ile 508 sayılı ilamın 6(B) maddesiyle toplam …………. YTL.’na dair tazmin hükmünün TASDİKİNE, karar verildi.

Konu : İdare Sözleşme Dışı İlave İş Yaptırması Hakkında Mahkeme Kararı

Karar Veren Mahkeme: Yargıtay 15. Hukuk Dairesi

Karar Tarihi: 26.03.1996

Karar Sayısı : E: 1996/1430, K:1996/1586

Olay Özeti Karar ve Sonuç:

Davacı yüklenicinin, 26.9.1988 günlü sözleşme ile davalı belediyeye ait park inşaatını üstlendiği, süre uzatımı sonucu işi ikmal edip 12.12.1988 tarihinde teslim ettiği, toplam 78.911.602 TL. tutan iş parasından 54.564.823 TL. ödendiği ileri sürülerek, ayrıca ödenmesi gereken 2.434.677 TL., KDV ile birlikte 26.781.450 TL. alacağın vadeli mevzuata ödenen faiz oranıyla tahsili dava edilmiştir. Davalı yanca verilen cevapla 9.007.482 TL. tutarında beş kalem işin sözleşmeye dâhil edilmediği, bu işlerin belediyece yapılacağının encümence kararlaştırılmış bulunduğu, sözleşmenin 8. maddesi uyarınca fiyat farkı talep edilemeyeceği, kötü ifaya rağmen ayıpların yüklenici tarafından giderilmediği, kabul eden görevli hakkında soruşturma yapıldığı bildirilerek davanın reddi istenilmiş, fazla ödemeden ötürü dava hakkı saklı tutulmuştur. Mahkemece; işle ilgili evrak celbedilmiş, mahallinde yapılan keşif sonucu bilirkişilerden alınan rapora dayanılarak 24.236.381,82 TL.'nin tahsiline karar verilmiş, bu karar davalı yanca temyiz edilmiştir.

1) Dosyadaki yazılara, toplanan delillerle, özellikle yapıldığı inkar edilemeyen sözleşme dışı beş kalem işin belediyece yapılmış olduğunun kanıtlanamamış olmasına göre tarafların aşağıdaki bendlerin kapsamı dışında kalan temyiz itirazları yerinde görülmemiştir.

2) Bilirkişi, çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hallerde oy ve görüşüne başvurulan kişidir. Hakimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgi ile çözümü mümkün olan konularda bilirkişi dinlenemez ( HUMK. m. 275 ). Aksine tutum yargı erkinin bağımsız hakimlerce kullanılmasını öngören anayasal kurala da aykırı olur. Ayrıca yargılanmanın sürat ve az masrafla yapılması ilkesini de zedeler. Somut olayda uyuşmazlığa esas olan ve 2886 sayılı Yasanın 81. maddesine göre yapılan sözleşme hükümlerinin yorumu hakime aittir. Hukuki bilgiyi gerektiren bu husus bilirkişi düşüncesine terkedilemez. Kaldı ki bilirkişi mütalaası da hakimi bağlamaz ( HUMK. m. 286 ). Bundandır ki noksan, müphem ya da yansızlığı kuşkulu görülen raporların varlığında, ek rapor alması, dahası yeniden seçilecek bilirkişilere başvurması için kanun koyucu hakime olanaklar tanımıştır ( HUMK. m. 283, 284 ). Hal böyle iken ve sözleşmenin 8. maddesinde açıkça "keşif cetvelinde bulunan birim fiyatlar değişmeyeceği gibi, yıl içerisinde herhangi bir fiyat farkı ve eskalosyon uygulanamaz" hükmüne taraflar serbest iradeyle yer vermiş olduğu halde, olayla ilgisi bulunmayan Yargıtay kararlarının varlığından bahisle fiyat farkına yüklenicinin hak kazandığına dair bilirkişi düşüncesinin aynen benimsenmesi ve bunun sonucu olarak fiyat farkına dair talebin kabul edilmesi doğru değildir. Sözleşmenin anılan bu açık hükmü bir yana, 28.8.1988 günlü encümen kararı gereğince yapılan sözleşmenin 26.9.1988 tarihli olmasına, işin aynı yıl içinde ve 12.12.1988'de bitirilmesine, sözleşme birim fiyatlarıyla uygulama yılı birim fiyatlarının aynı bulunmasına göre de yüklenicinin 88/13181 sayılı Bakanlar Kurulu Kararından ayrıca yararlanması düşünülemez. O halde fiyat farkına dair istemin reddi gerekir.

3) Sözleşme, 2886 sayılı Yasaya göre yapılmış olduğundan anılan Yasanın 8. ve Bayındırlık İşleri Genel Şartnamesinin 1. maddeleri uyarınca bu şartname hükümleri taraflar için bağlayıcıdır. BİGŞ.'nin 41 ve 44. maddelerinde geçici ve kesin kabul işlemlerinin ne şekilde yapılacağı düzenlenmiştir. Bilirkişilerce de "kabul tutanağı" bulunmadığı saptanmıştır. Buna karşın ve yüklenicinin kesin kabul yapılması için İdareye verdiği dilekçenin 15.2.1988 tarihini taşıdığına, aynı tarihte idare yetkililerince mahallinde düzenlenen raporda noksan ve ayıplı işlerin tespit edildiğine bakılmaksızın -hakkında bu işteki tutumundan ötürü soruşturma başlatılan idare görevlisinin SSK.'ya gönderdiği yazıya dayanılarak işin 12.12.1988 tarihinde noksansız kabul edildiği sonucuna varılmış olması ve kesin hesabın buna göre çıkarılması da doğru değildir.

Sözleşmede yer almayan beş kalem işin yüklenici tarafından yapıldığı, davalı idarece buna ses çıkarılmadığı kabul edildiğine göre bu işlerin bedelinin sözleşme birim fiyatlarından değil vekaletsiz iş görme hükümleri dairesinde hesap edilmesi, davalı İdarece düzenlenen tutanakta belirlenen noksan ve ayıplı işlerden dolayı nefaset farkı gerekip gerekmeyeceğinin üzerinde durulması suretiyle konusunda ehil bilirkişi kurulundan rapor alınıp, oluşacak sonuç çerçevesinde hükme varılması yerine, çelişkili ve yetersiz rapora dayanılarak yazılı şekilde karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup, bu nedenlerle karar bozulmalıdır.

4) Davacı, yaptığı iş parasını ödemesi için davalı İdareye 10.4.1989 ve 3.7.1989 günlü yazılarıyla başvurmuş olduğunu ileri sürmüş ve bu yazı örneklerini ibraz etmiştir. Bu yazıların davalı İdarece alındığı saptanacak ilk tebliğ tarihinde davalının temerrüde düşmüş olacağı düşünülerek faiz başlangıcına buna göre karar verilmesi gerekirken faizin dava tarihinden başlatılması da doğru değildir.

Konu : Tasfiye edilen sözleşme sonunda, yüklenicinin fazladan yaptığı imalatlar ödenmeli midir?

Karar Veren Mahkeme: Sayıştay Temyiz Kurulu

Karar Tarihi: 27.03.2012

Karar Sayısı: Tutanak No:34680

Olay Özeti Karar ve Sonuç :

… Belediye Başkanlığı tarafından (Projeler Daire Başkanlığı- Tarihi Çevreyi Koruma Müdürlüğü) B… A.Ş.'ye ihale edilip Özel Teknik Şartnamesinde gerçekleştirilmesi 12 safha olarak planlanan ve her bir safhanın tamamlanma tarihi iş programında belirlenmiş olan 41.400.000.,00-YTL sözleşme bedelli " …Kentsel Tasarım Projesi İşi"nde; İhale konusu iş (VI) ncı safha çalışmaları esnasında tasfiye edilmiş olmasına karşın henüz yapım aşamasına geçilmemiş ve tasfiye sebebiylede geçilemeyecek olan (VII), (VIII), (IX); (XI) ve (XIl)'nci safhalarda yapılması gereken işlerin bedellerinin yersiz olarak yükleniciye ödendiği gerekçesiyle 2.674.580,00 TL.ye tazmin hükmü verilmiştir.

İhale konusu işe ait Özel Teknik Şartnamede 12 safha olarak planlanmıştır. V. Safhada yapılan işlerin bedeli 30.03.2007 tarihli 4 nolu hakedişle ödenmiştir. VI. safhaya ait çalışmalar yüklenici tarafından 22.05.2007 tarihinde idareye teslim edilmiş, ancak bu safhanın bedeli ödenmeden 22.08.2007 tarih ve 938/R-1006 sayılı Başkanlık Oluru ile iş tasfiye edilmiştir. Oluşturulan Muayene ve Tasfiye Kabul Komisyonu 29.08.2007-10.12.2007 tarihleri arasında çalışmalarını tamamlamış ve işin bitim tarihini 29.08.2007 olarak belirlemiştir. Tasfiye Kabul Tutanağına ekli EK.1 TASFİYE KAPSAMINDA ALINAN İŞLER tablosunda diğer safhalardan VI. Safhaya aktarılanlarda dikkate alınarak VI. Safha çalışmaları toplamı 4.132.120,00 TL, tasfiye kapsamında alınan işler (VII, VIII, IX, XI, XII. Safhalar) toplamı 2.266.600,00 TL olmak üzere yükleniciye ödenecek işlerin bedeli 6.398.720,00 TL olarak tespit edilmiş ve bu tutar 31.12.2007 tarih ve 19521 nolu ödeme emri belgesine ekli 5 nolu hakedişle ödenmiştir. İlamda VI. Safhaya ilişkin ödenmesi gereken tutara itiraz edilmemiş, tasfiye kapsamında alınan işler (VII, VIII, IX, XI, XII. Safhalar) toplamı 2.266.600,00 TL kamu zararı olarak değerlendirilmiştir.

İlamdaki; İhale konusu iş (VI) ncı safha çalışmaları esnasında tasfiye edilmiş olmasına karşın henüz yapım aşamasına geçilmemiş ve tasfiye sebebiylede geçilemeyecek olan (VII), (VIII), (IX), (XI) ve (XII)'nci safhalarda yapılması gereken işlerin bedellerinin yersiz olarak yükleniciye ödendiği, dolayısıyla, tasfiye tarihi itibarıyla yapılmış işleri kapsaması gerekmekte olup, iş tasfiye edilmeyip devam etmiş olsaydı ileride yapılacak olan işlerin bedellerinin ödenmesi mümkün olmadığı, ifadelerinden, yapılmayan işlerin bedellerinin ödendiği gerekçesiyle tazmin hükmü verildiği anlaşılmaktadır.
Ancak ilamda, tasfiye kabul tutanağında yapıldığı kabul edilen ve 5 nolu hakedişte ödenen (VII), (VIII), (IX), (XI) ve (XII)'nci safhalara ilişkin üç boyutlu laser tarama ile tarihi miras bilgi sistemi çalışmalarının fiilen yapılmadığı veya idareye teslim edilmediğine dair bir tespit yer almamakta; (VII), (VIII), (IX), (XI) ve (XII) nci aşamalardaki çalışmalardan bir kısmının önceki safhalara aktarıldığına dair herhangi bir karar ve başkanlık oluru bulunmadığı, sözleşmenin 13 üncü maddesinde, "Ödemeler, onaylı iş programı dikkate alınarak yapılır" denildiği, onaylı iş programında ise, tasfiye kapsamında bedelleri ödenen (VII), (VIII), (IX), (XI) ve (XII) nci safha çalışmalarına ait işlerin yapılabileceğine dair bir düzenleme yer almaması gerekçe olarak gösterilmektedir.
VI. safhaya ait çalışmaların tamamlanarak yüklenici tarafından idareye teslim edildiği tarih 22.05.2007’dir.

Buna karşılık tasfiye kabul tutanağında işin bitim tarihi 22.08.2007 olarak belirtilmiştir. Yani tasfiye kabul tutanağına göre yüklenici 22.05.2007 tarihinden sonra çalışmaya devam etmiştir. Ancak ilamda VI. Safhadan sonraki işlerin bedeli kamu zararı olarak değerlendirilmiştir. Dolayısıyla ilamda aslında yüklenicinin 22.05.2007 tarihinden itibaren artık çalışmadığı kabul edilmekte, bununla birlikte bu tarihten sonra çalışma yapılmadığına dair bir iddia veya tespitte bulunulmamaktadır. Bu bağlamda (VII), (VIII), (IX), (XI) ve (XII) nci safhalardaki çalışmaların önceki safhalarda yapıldığı kabul edilemeyeceğine göre, ilamda belirtildiği gibi (VII), (VIII), (IX), (XI) ve (XII) nci aşamalardaki çalışmalardan bir kısmının önceki safhalara aktarıldığına dair herhangi bir karar ve başkanlık oluru bulunmasına ya da iş programında bu yönde bir düzenleme yapılmış olmasına gerek yoktur. Kaldı ki, sözleşmenin 13. maddesindeki, "Ödemeler, onaylı iş programı dikkate alınarak yapılır" hükmü, işin tasfiye edilmesi halinde iş programına göre fazla yapılan işin bedelinin ödenmeyeceği anlamına gelmemektedir. Nitekim sözleşmenin 13.2. maddesinde “Yüklenici iş programına göre daha fazla iş yaparsa, İdare bu fazla işin bedelini imkan bulduğu takdirde öder.” Denilmektedir. İş programı ile ödeme arasında kurulan bu bağlantılar disipliner nitelikte düzenlemeler olup, iş tamamlandığında veya tasfiye edildiğinde, fiilen yapılan işin bedelinin ödenmesi gerektiği noktasında bir tereddüt bulunmamaktadır. Aksi düşünce idare veya yüklenici lehine sebepsiz zenginleşmeye yol açacaktır. Bu itibarla, tasfiye kabul tutanağına göre idarece alınan (VIII), (IX), (XI) ve (XII)'nci safhalara ilişkin üç boyutlu laser tarama ile tarihi miras bilgi sistemi çalışmalarının fiilen yapılmadığı veya idarece teslim alınmadığına dair ilamda bir tespit yapılmadığından, 844 sayılı ilamın 11. maddesiyle verilen tazmin hükmünün KALDIRILMASINA, karar verilmiştir.

Konu : İlk Keşif Cetvelinde Bulunmayan, Ancak İşin Devamı Sırasında Keşif Artışı Yoluyla Yapımı Kararlaştırılan Yapım İşinde, İnşaat Zammı Ödenip Ödenemeyeceği Hakkında Mahkeme Kararı

Karar Veren Mahkeme: Sayıştay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu

Karar Tarihi: 2.10.2006

Karar Sayısı : K: 5168/1

Olay Özeti Karar ve Sonuç :

4735 sayılı Kanununun 24’üncü maddesi uyarınca, iş artışının zorunlu olması halinde belli bir orana kadar artan iş, süre hariç sözleşme ve ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabilir. Yükleniciler sonradan ilave keşiflerle yapılması kararlaştırılan işleri süre hariç, sözleşme hükümlerine göre yapmak durumundadır. Dolayısıyla, ödenebilmesi için mutlaka sözleşmesindeki ilk keşif cetvelinde hüküm bulunması gereken köprü inşaatı zammının, sonradan kararlaştırılarak ödenmesi söz konusu olamaz.

Konu : İş artışıyla ilave bina yapılabilir mi?

Karar Veren Mahkeme: Yüksek Fen Kurulu Başkanlığı

Karar Tarihi: 18.05.2012

Karar Sayısı : 2012/27

Olay Özeti Karar ve Sonuç :

………. Bakanlığı ………. …… …………., ………. ……………….. tarafından 4734 ve 4735 sayılı kanunlara göre ihale edilerek, birim fiyat sözleşmeye bağlanan “…. …………………… Afet Sonrası Prefabrik Olarak İnşaa Edilecek 4 Adet …….. Binası, 4 Adet …… …………. Binası, 4 Adet ….. …………. Binası, 1 Adet ……. Binası ve 2 Adet …. ………. Binası Yapım İşi” ile ilgili görüş istemidir.

İdaresinin, 09.05.2012 tarih ve ……………………………………………… sayılı yazısında özetle; ….. …………………… Afet Sonrası Prefabrik Olarak İnşaa Edilecek 4 Adet ……. Binası, 4 Adet ……. ………… Binası, 4 Adet …… ………… Binası, 1 Adet …… Binası ve 2 Adet …. ………. Binası Yapım İşinin 7.784.000.- TL bedelle, 4734 sayılı Kamu İhale Kanununun 21/b maddesine göre, pazarlık usulü ile ihale edildiği, 08.05.2012 tarihinde yer teslimi yapıldığı ve iş bitim tarihinin 07.07.2012 tarihi olarak belirlendiği, ancak ……. …………….. ilave iş olarak, iş artışı kapsamında, aynı tip ve ebatta (1) adet …… binası yaptırılması talebi üzerine; 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 24 ncü maddesi, Yapım İşleri Genel Şartnamesinin 21 inci maddesine istinaden iş artışının yaptırılıp yaptırılamayacağı hususundaki görüşümüzün bildirilmesi talep edilmektedir. İhaleye esas uygulama projelerindeki depolara ilave olarak, aynı tip ve ebatta bir adet depo binası yapılması işinin; sözleşmeye esas proje içinde kalan ve idareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılması teknik ve ekonomik olarak mümkün olmayan nitelikte bir iş olmadığı, bir başka ifade ile sözleşme muhtevasına yeni iş alma mahiyetinde olduğu, dolayısıyla yukarıda belirtilen kanun, sözleşme ve ekleri hükümleri gereği, %20 iş artışı kapsamında aynı yükleniciye yaptırılma imkânının bulunmadığı değerlendirilmektedir. Konu ön bölümlerde belirtildiği üzere detaylı olarak incelenmiş ve değerlendirilmiş olup, buna göre; İhaleye esas uygulama projelerindeki …….lara ilave olarak, aynı tip ve ebatta bir adet …… binası yapılması işinin; sözleşmeye esas proje içinde kalan ve idareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılması teknik ve ekonomik olarak mümkün olmayan nitelikte bir iş olmadığı, bir başka ifade ile sözleşme muhtevasına yeni iş alma mahiyetinde olduğu, dolayısıyla yukarıda belirtilen kanun, sözleşme ve ekleri hükümleri gereği, %20 iş artışı kapsamında aynı yükleniciye yaptırılma imkânının bulunmadığına karar verilmiştir.

 

Konu : İmalatların pursantaj listesindeki miktarlarının ve buna bağlı olarak oranlarının yeterli olmadığı gerekçesiyle pursantaj oranlarının artırılarak ödemede bulunulması mümkün müdür?

Yüklenici, işin gerçekleştirilmesi sırasında pursantaj oranların toplam bedel içerisindeki ağırlıklarının değiştiği ve bu değişikliğe uygun biçimde bedel revizyonuna gidilmesi gerektiği gibi bir talepte bulunabilir mi?

Karar Veren Mahkeme: Sayıştay Temyiz Kurulu

Karar Tarihi: 17.05.2011

Karar Sayısı : 33232 sayılı tutanak

Olay Özeti Karar ve Sonuç :

Dosyada mevcut belgelerin okunup incelenmesinden sonra gereği görüşüldü;

A-) İlam’ın 1. maddesinin (A) Bölümü ile ilgili olarak, Rapor dosyası ve ekli belgelerin incelenmesi neticesinde; anahtar teslimi götürü bedel usulüyle ihale edilen … Belediyesi Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi Yapım İşi’ne ait Uygulama Projesinde yer alan Plastik örtü-HDPE 2 mm teşkili, temini ve serilmesi, Koruyucu jeotekstil temini ve serilmesi ve Jeogrit temini ve montajı imalatlarının bu imalatlarla ilgili her hangi bir iş artışı olmadığı halde, söz konusu imalatların pursantaj listesindeki miktarlarının ve buna bağlı olarak oranlarının yeterli olmadığı gerekçesiyle pursantaj oranlarının artırılarak ödemede bulunulduğu tespit edilmiştir.

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun sözleşme türlerini belirleyen 6. maddesinin (a) bendinde yer alan;

“Yapım işlerinde; uygulama projeleri ve bunlara ilişkin mahal listelerine dayalı olarak, işin tamamı için isteklinin teklif ettiği toplam bedel üzerinden anahtar teslimi götürü bedel sözleşme, … düzenlenir.” hükmüyle, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 62. maddesinin (c) bendinde yer alan;

“Uygulama projesi bulunan yapım işlerinde anahtar teslimi götürü bedel teklif alınmak suretiyle ihale yapılması zorunludur.” Hükmü birlikte değerlendirildiğinde anahtar teslimi götürü bedel teklif almak ve ihale sonucunda da anahtar teslimi götürü bedel sözleşme düzenleyebilmek için mutlaka uygulama projesinin mevcut olması gerektiği anlaşılmaktadır.

Anahtar teslimi götürü bedel sözleşmede yüklenicinin, ihaleden önce zemin yapısını, arazi şartlarını, ulaşım imkanlarını, projeyi, mahal listesini ve teknik şartnameyi en ince ayrıntısına kadar incelediği ve kendi şartları çerçevesinde en uygun fiyat teklifini verdiği kabul edilir ve imzalanan sözleşme tutarı bütün kar veya zarar risklerini bünyesinde taşır. Zira, anahtar teslimi götürü bedel teklif ve sözleşme türü uygulanan bir ihalede, yüklenici işin tamamı için tek bir fiyat vermekte ve verdiği bu fiyatla ihale konusu işi uygulama projesine, mahal listelerine ve teknik şartnameye uygun olarak gerçekleştirmeyi üstlenmiş olmaktadır.

Dolayısıyla, anahtar teslimi götürü bedel işlerde uygulama projeleri ile mahal listeleri yüklenicinin teklifine temel teşkil eden ve onun yükümlülük alanını belirleyen belgeler olup, özellikle uygulama projesi hem sözleşme ekleri arasında teknik içerikli en öncelikli belge olması, hem de diğer teknik içerikli belgelere kaynak teşkil etmesi bakımından son derece önemlidir.

Esasen bu sonuç, işe ait Tip Sözleşmenin 9. maddesine göre ihale dokümanını oluşturan belgeler arasında birinci önceliğe sahip olan Yapım İşleri Genel Şartnamesinin “Projelerin Uygulanması” başlıklı 13. maddesinde yer alan; “Sözleşme konusu işler, idare tarafından yükleniciye verilen veya yüklenici tarafından hazırlanıp idarece onaylanan uygulama projelerine uygun olarak yapılır.” hükmünden de çıkartılabilir.

Ayrıca, işe ait Tip Sözleşmenin 6. maddesinde; “Bu Sözleşme, anahtar teslimi götürü bedel sözleşme olup, ihale dokümanında yer alan uygulama projeleri ve bunlara ilişkin mahal listelerine dayalı olarak, işin tamamı için yüklenici tarafından teklif edilen toplam bedel üzerinden akdedilmiştir.

Yapılan işlerin bedellerinin ödenmesinde, yüklenicinin teklif ettiği toplam bedel esas alınır.” hükmü mevcut bulunmaktadır.

Pursantaj oranları ise, işin iş programına uygun biçimde gerçekleştirilme seviyesinin ölçülmesinde ve toplam sözleşme bedelinin o gerçekleşmeye isabet eden yüzdesinin yükleniciye ödenmesinde kullanılacak itibari değerler niteliğinde olup, temsil ettikleri oranlar itibariyle işin gerçek karşılıklarını göstermemektedirler. Bu nedenle yüklenici, işin gerçekleştirilmesi sırasında bu oranların toplam bedel içerisindeki ağırlıklarının değiştiği ve bu değişikliğe uygun biçimde bedel revizyonuna gidilmesi gerektiği gibi bir talepte bulunamaz. Ayrıca, pursantaj oranları ihale dokümanının bir parçası olarak sözleşme eki niteliğinde bulunduğundan öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iş artışının zorunlu olması hali dışında işin yürütülmesi sırasında değiştirilemezler.

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun “Sözleşme Kapsamında Yaptırılabilecek İlave İşler, İş Eksilişi ve İşin Tasfiyesi” başlıklı 24. maddesinde;

“Mal ve hizmet alımlarıyla yapım sözleşmelerinde, öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iş artışının zorunlu olması halinde, artışa konu olan iş;

a) Sözleşmeye esas proje içinde kalması,

b) İdareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması,

şartlarıyla, anahtar teslimi götürü bedel ihale edilen yapım işlerinde sözleşme bedelinin % 10'una, birim fiyat teklif almak suretiyle ihale edilen mal ve hizmet alımlarıyla yapım işleri sözleşmelerinde ise %20'sine kadar oran dahilinde, süre hariç sözleşme ve ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabilir.

…” hükmü bulunmaktadır.

Ayrıca, Tip Sözleşmenin 28. maddesinde, yapım sözleşmelerinde öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iş artışının zorunlu olması halinde, Yapım İşleri Genel Şartnamesi’nin 22 ve 48 inci madde hükümlerinin uygulanacağı belirlenmiştir.

Yapım İşleri Genel Şartnamesinin “Sözleşme Kapsamında Yaptırılabilecek İlave İşler” başlıklı 22. maddesinde, yapım sözleşmelerinde öngörülemeyen durumlar nedeniyle bir iş artışının zorunlu olması halinde, artışa konu olan işin sözleşmeye esas proje içinde kalması ve İdareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması şartlarıyla, anahtar teslimi götürü bedel ihale edilen yapım işlerinde sözleşme bedelinin % 10'una kadar oran dahilinde, süre hariç sözleşme ve ihale dokümanındaki hükümler çerçevesinde aynı yükleniciye yaptırılabileceği hüküm altına alınmıştır.

Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri ve yapılan açıklamalar ışığında; anahtar teslimi götürü bedel usulüyle ihale edilen … Belediyesi Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi Yapım İşi’ne ait Uygulama Projesinde yer alan Plastik örtü-HDPE 2 mm teşkili, temini ve serilmesi, Koruyucu jeotekstil temini ve serilmesi ve Jeogrit temini ve montajı imalatlarının, sözleşmede öngörülemeyen durumlar nedeniyle İdarece uygun görülen bir iş artışı olmadığı halde, söz konusu imalatların pursantaj listesindeki miktarlarının ve buna bağlı olarak oranlarının yeterli olmadığı gerekçesiyle pursantaj oranlarının artırılarak ödemede bulunulması mümkün değildir.