1. KİK Kararının Konusu
Bu incelemenin esasını, araç kiralama hizmet alımı ihalelerinde teklif edilen binek taşıtların “yerli muhteva oranı” şartını sağlayıp sağlamadığının nasıl kontrol edileceği oluşturmaktadır.
Bir Kurul kararı kapsamında, şoförlü taşıt kiralama ihalesinde, teklif edilen Renault (Oyak) Fluence Touch 1.5 DCI 110 EDC aracın ilgili model yılına ait yerli muhteva listesi kapsamında yeterlik şartını sağlayıp sağlamadığı incelenmiştir.
Kılıç İhale Sözlüğü’nde “yerli malı”, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından belirlenen usul ve esaslara uygun olarak düzenlenen yerli malı belgesine sahip ürünler olarak açıklanmaktadır. Araç kiralama ihalelerinde, idare dokümanda yerli muhteva listesine uygunluk şartı koymuşsa, kontrol marka düzeyinde değil, teklif edilen aracın model yılı ve teknik versiyonu düzeyinde yapılmalıdır. (Bk: https://www.kilichukuk.org/Sozluk/yerli-mali)

2. Somut Uyuşmazlığın Gelişimi
Kurul kararına konu ihale, 78 adet araç ve 83 şoförlü taşıma hizmetini kapsayan bir araç kiralama hizmet alımıdır. (Bk: Kamu İhale Kurulu’nun 19.07.2023 tarihli ve 2023/UH.II-1029 sayılı kararı) İhaleye 7 istekli teklif vermiş; idare tarafından ihale Y… Ltd. Şti. üzerinde bırakılmıştır. Ancak kesinleşen ihale kararına karşı başvuru yapan Ö… Ltd. Şti. özetle; “Ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi istekli tarafından teklif edilen araçların İdari Şartnamenin 7.5.4’üncü maddesinde belirlenen ve teklif edilen binek cinsi taşıtların Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca hazırlanan yerli muhteva oranlarını gösteren listeye uygun olması gerektiği ve teklif edilen model yılına ait binek cinsi taşıtın yerli muhteva oranının %50’nin üzerinde olması gerektiği düzenlenmesine rağmen, sunulan kasko değer listesinde yer alan Renault Oyak Fluence Touch 1.5 DCİ 110 EDC aracın yerli muhteva listesinde yer almadığı…” iddialarına yer vermiştir.

Başvuru sahibinin iddiaları Kurul tarafında incelenmiştir. Buna göre İdari Şartnamenin 7.5.4’üncü maddesinde, isteklinin teklif ettiği araçlara ait özellikleri beyan etmeleri gerektiği; binek cinsi taşıtların Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından hazırlanan yerli muhteva oranlarını gösteren listeye uygun olacağı; teklif edilen model yılına ait binek taşıtın yerli muhteva oranının %50’nin üzerinde bulunacağı ve binek taşıtların motor hacminin 1600 cc’yi geçmeyeceği düzenlenmiştir. Aynı maddede bu şartları sağlamayan isteklinin teklifinin değerlendirme dışı bırakılacağı açıkça belirtilmiştir.

Teknik Şartnamenin 2.12’nci maddesinde de 4+1 kişilik sedan tipli binek taşıtların yerli muhteva oranının %50’nin üzerinde ve bu araçların Bakanlıkça hazırlanan yerli muhteva listesine uygun olacağı belirtilmiştir. Böylece yerli muhteva şartının yalnızca sözleşme uygulamasına ilişkin bir teknik özellik değil, teklif aşamasında denetlenecek bir yeterlik kriteri olarak belirlendiği anlaşılmıştır.

Ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi tarafından 15 adet 2016 model Renault (Oyak) Fluence Touch 1.5 DCI 110 EDC araç teklif edildiği beyan edilmiştir. İdare, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Otomotiv Sanayi Dairesi Başkanlığı ile yazışma yapmış; Bakanlık cevabında otomotiv yerli muhteva oranlarının firmalardan gelen beyanlara göre her yıl yayımlandığı ve 2016 yılı listesinde söz konusu aracın bulunmadığı belirtilmiştir. Kararda ayrıca, 2016 yılı listesinde Renault Fluence Dizel Touch Manuel aracın %50’nin üzerinde yerli muhteva oranına sahip olduğu; ancak teklif edilen aracın EDC otomatik şanzımanlı versiyon olduğu vurgulanmıştır.

KİK incelemesinde belirleyici unsur ise; aynı marka ve aynı model ailesine ait olmanın, yerli muhteva şartının sağlandığı anlamına gelmeyeceğidir. Model yılı, motor tipi, şanzıman tipi ve donanım/versiyon bilgilerinin, Bakanlık listesinde yer alan araçla birebir uyumlu olması gerekir. Keza Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın yerli malı ve motorlu araçlar yerli katkı oranına ilişkin duyuru/listeleri de bu kontrolün resmi veri kaynağı niteliğindedir.

(Bk: https://www.sanayi.gov.tr/merkez-birimi/6f188a931f68/yerli-mali)

3. Kamu İhale Kurulunun Aldığı Karar
Kamu İhale Kurulu’nun 19.07.2023 tarihli ve 2023/UH.II-1029 sayılı kararında; İdari Şartnamede teklif edilen binek araçların Bakanlık yerli muhteva listesine uygun olması ve yerli muhteva oranının %50’nin üzerinde olması yeterlik kriteri olarak düzenlendiği, bununla beraber teklif edilen 2016 model Renault Fluence Touch 1.5 DCI 110 EDC aracın ilgili yerli muhteva listesinde yer almadığı ve Bakanlık yazısında da bu hususun teyit edildiği anlaşılmış ve teklifin değerlendirme dışı bırakılmasına karar verilmiştir.  

Kurul ayrıca eşit muamele yönünden yaptığı incelemede, teklif geçerli kabul edilen A… A.Ş. tarafından beyan edilen Renault (Oyak) Megane Sedan Touch 1.5 Blue DCI EDC 115 2020 aracın da ihale dokümanı ekinde yer alan listede bulunmadığını tespit etmiş ve bu isteklinin teklifinin de değerlendirme dışı bırakılması gerektiğine karar vermiştir.

Kılıç Hukuk’un araç kiralama ihalelerine ilişkin yayınlarında, araç kiralama hizmet alımlarında ihale dokümanındaki teknik düzenlemelerin, kasko değeri, model yılı, taşıt sınıfı, araç özellikleri ve sözleşme uygulaması bakımından teklif hazırlama sürecini doğrudan etkilediği vurgulanmaktadır. Bu nedenle araç kiralama ihalelerinde sadece teklif fiyatı değil, aracın teknik ve hukuki uygunluğu da kontrol edilmelidir. (Bk: https://www.kilichukuk.org/Makale/arac-kiralama-ihalelerinde-bilinmesi-gereken-6-husus-)

4. Kurul Kararı Kapsamında Firmaların Almaları Gereken Tedbirler

4.1. Yerli araç kontrolü marka düzeyinde değil, model-yıl-versiyon düzeyinde yapılmalı
Kurul kararın en önemli sonucu, uygulamada idarelerin ve ihaleye teklif veren firmaların sıklıkla yaptıkları hatanın giderilmesi yönünde olmasıdır. Buna göre uygulamada “Renault Fluence araç yerli üretim sayılır mı?” gibi genel soruların yeterli olmadığı, araştırılması gereken sorunun; “Teklif edilen aracın model yılı, motor tipi, şanzıman tipi ve donanım/versiyonu, ihale dokümanında esas alınan Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı yerli muhteva listesinde birebir yer alıyor mu?” olmalıdır.
Sonuç olarak araç kiralama ihalelerine katılan istekliler; Tablo-1’deki kontrol listesine göre tekliflerini kontrol etmeli ve ihaleye katılmalıdırlar.  

Tablo-1: Araç kiralama ihalelerinde isteklilerin uygulayacağı kontrol listesi

4.2. Araç kiralama ihalelerinde ihale dokümanı bütüncül şekilde incelenmelidir. 
Yerli muhteva şartı İdari Şartnamenin 7’nci maddesinde düzenlenmişse, bu şart teklif aşamasında yeterlik kriteri olarak uygulanır. Teknik Şartnamede aynı koşulun tekrarlanması, bu koşulun sözleşme uygulamasında da aranacağı anlamına gelir.  Bu nedenle firmalar, araç listesi, yerli muhteva listesi, kasko değeri, motor hacmi ve model yılı şartlarını İdari Şartname - Teknik Şartname – İhaleye Katılım Belgesi üçgeninde birlikte kontrol etmelidir.
Kurul kararına konu ihale dokümanında, Yeterlik Bilgileri Tablosunda yani İhaleye Katılım Belgesinde beyan edilen araç kodu, marka, tip, model yılı ve araç bedeli detaylı şekilde incelenmiştir. Firmalar araç özellikleri tablosunu doldururken marka, ticari ad, model yılı, motor hacmi, yakıt tipi, şanzıman tipi, donanım paketi, araç kodu, kasko değeri ve yerli muhteva listesi karşılığını aynı dosya içinde kontrol etmelidir.

4.3. Liste dışı araç için “benzer araç” varsayımıyla teklif verilmemelidir
Teklif edilen aracın listede birebir karşılığı yoksa, “aynı model ailesinden olduğu”, “zaten yerli üretim olduğu” veya “manuel versiyonu listede bulunduğu” şeklindeki varsayımlar ile teklif verilmemelidir. Bu durum, teklifin kabul edileceği anlamına gelmez. Tereddüt halinde tekliften önce idareden açıklama istenmeli, gerekiyorsa ilgili kamu idaresinin veya Bakanlık uygulamasının değerlendirmesine dayanak oluşturabilecek yazılı veri temin edilmelidir.

4.4. Araç kiralama ihalelerinde doküman hataları önceden taranmalıdır
Kılıç Hukuk’un araç kiralama ihalelerine ilişkin yayınlarında, bu ihalelerde ihale dokümanından kaynaklanan hataların; teknik şartname, sözleşme tasarısı, araç şartları, kasko değeri ve idari düzenlemeler üzerinden ciddi uyuşmazlıklara yol açabildiği belirtilmektedir. Bu nedenle firmaların ihale dokümanını indirdikten sonra araç şartları, yeterlik belgeleri, fiyat dışı unsurlar, kendi malı araç şartı, kasko değeri sınırı ve yerli muhteva kriteri bakımından ön inceleme yapmaları gerekir. (Bk: https://www.kilichukuk.org/Makale/arac-kiralama-ihalelerinde-bilinmesi-gereken-dogrular-ile-dogru-bilinen-yanlislar-nelerdir)

İhale.tv’de yer alan “İhalelerde Kendi Malı Araç İstenilmesinde, Yaşanan Sorunlar” başlıklı video da araç temelli yeterlik ve doküman düzenlemelerinin rekabet ve teklif hazırlığı üzerindeki etkisini göstermesi bakımından ilgili firmalarca dikkate alınabilecek bir bilgilendirme içeriğidir. (Bk: https://www.ihale.tv/video/ihale-iptalleri/yeni-ihale-iptal-nedeni-ihalelerde-kendi-mali-arac-istenilmesinde-yasanan-sorunlar)

5. Sonuç ve Değerlendirmemiz
Kamu İhale Kurulu’nun 19.07.2023 tarihli ve 2023/UH.II-1029 sayılı kararı, araç kiralama ihalelerinde “yerli araç” kavramının soyut bir marka veya üretim yeri değerlendirmesiyle değil, ihale dokümanında aranan resmi liste ve teknik versiyon uyumu üzerinden inceleneceğini göstermektedir. İdari Şartname’de teklif edilen binek aracın ilgili model yılına ait Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı yerli muhteva listesine uygun olması ve yerli muhteva oranının %50’nin üzerinde bulunması yeterlik kriteri olarak düzenlenmişse, teklif edilen aracın bu listede birebir karşılığının bulunması gerekir.
Bu karardan araç kiralama ihalelerine katılacak firmalar için çıkarılması gereken en önemli ders; yerli muhteva kontrolünün marka adıyla yapılmayıp bunun yerine; model yılı, motor, şanzıman ve versiyon düzeyinde yapılması gerektiğidir. Keza listede manuel şanzımanlı bir aracın bulunması, aynı model ailesindeki otomatik/EDC versiyonun da şartı sağladığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, İhale Katılım Belgesi (Yeterlik Bilgileri Tablosu)’nde beyan edilen araç ile kasko değeri listesi, yerli muhteva listesi ve araç özellikleri tablosu arasında tam uyum bulunmalıdır.

Kılıç İhale Sözlüğü’nde yer alan “yerli istekli” ve “yerli malı” ayrımı da bu noktada önemlidir. Yerli istekli, isteklinin hukuki niteliğiyle; yerli malı veya yerli muhteva ise teklif edilen ürünün/taşıtın teknik ve belgeye dayalı niteliğiyle ilgilidir. Bu iki kavram karıştırıldığında, teklif hazırlığında hatalı sonuçlara ulaşılabilir.

(Bk:https://www.kilichukuk.org/Sozluk/yerli-istekli;  https://www.kilichukuk.org/Sozluk/yerli-mali )

Hukuka aykırı idari işlemlerle karşılaşan firmaların, başvuru süresini kaçırmadan önce idareye şikâyet, gerekli hallerde Kamu İhale Kurumuna itirazen şikâyet yolunu değerlendirmesi gerekir. Bu başvuruların başarı şansı, iddianın somut olay, şartname maddesi, araç listesi, Bakanlık listesi ve delillerle açık biçimde kurulmasına bağlıdır. Bu nedenle araç kiralama ihalelerinde teknik ekip, teklif hazırlama ekibi, ihale mevzuatına hâkim hukukçular ve ihale danışmanları birlikte çalışmalı; başvuru dilekçesi soyut itirazlardan uzak, belgeye ve mevzuata dayalı şekilde hazırlanmalıdır. Böyle bir çalışma yöntemi, hem hatalı teklif verilmesini hem de hukuka aykırı değerlendirme işlemleri karşısında hak kaybı yaşanmasını azaltır.

Ruhi ARSLAN                                      

Kamu Yönetimi Uzmanı ve İhale Danışmanı

Av. Işıl KILIÇ EROL

Kamu İhale Sözleşmeleri Uzmanı

Kaynaklar:

1. Kamu İhale Kurulu’nun 19.07.2023 tarihli ve 2023/UH.II-1029 sayılı kararı

2. Kamu İhale Kurulu’nun 04.07.2011 tarihli ve 2011/UM.III-2257 sayılı kararı; Bk: https://www.kilichukuk.org/kik-kararlari/yerli-isteklilere-fiyat-avantaji-nasil-uygulanmalidir

3. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu.

4. Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği.

5. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Yerli Malı / Motorlu Araçlar Yerli Katkı Oranı kaynak sayfası. Bk: https://www.sanayi.gov.tr/merkez-birimi/6f188a931f68/yerli-mali

6. Kılıç İhale Sözlüğü, “Yerli malı”. Bk: https://www.kilichukuk.org/Sozluk/yerli-mali

7. Kılıç İhale Sözlüğü, “Yerli istekli”. Bk: https://www.kilichukuk.org/Sozluk/yerli-istekli

8. Kılıç İhale Sözlüğü, “Yeterlik bilgileri tablosu”. Bk: https://www.kilichukuk.org/Sozluk/yeterlik-bilgileri-tablosu

9. Kılıç Hukuk, “Araç Kiralama İhalelerinde Bilinmesi Gereken 6 Husus”. Bk: https://www.kilichukuk.org/Makale/arac-kiralama-ihalelerinde-bilinmesi-gereken-6-husus-

10. Kılıç Hukuk, “Araç Kiralama İhalelerinde, Bilinmesi Gereken Doğrular ile Doğru Bilinen Yanlışlar Nelerdir?”. Bk: https://www.kilichukuk.org/Makale/arac-kiralama-ihalelerinde-bilinmesi-gereken-dogrular-ile-dogru-bilinen-yanlislar-nelerdir

11. ihale.tv, “Yeni İhale İptal Nedeni! İhalelerde Kendi Malı Araç İstenilmesinde, Yaşanan Sorunlar”. Bk: https://www.ihale.tv/video/ihale-iptalleri/yeni-ihale-iptal-nedeni-ihalelerde-kendi-mali-arac-istenilmesinde-yasanan-sorunlar