Öz
Mal alım ihalelerinde fiyat dışı unsur, idarenin yalnızca en düşük fiyatı değil, alım konusu malın kalitesini, teknik değerini, işletme ve bakım maliyetini, verimliliğini, maliyet etkinliğini ve kullanım ömrü boyunca sağlayacağı ekonomik faydayı dikkate almasını sağlayan hukuki bir araçtır. Ancak bu araç, doğru kullanılmadığında rekabeti artırmak yerine daraltmakta; belirli marka, model, teknoloji, üretici veya mevcut tedarikçi lehine sonuç doğuran, puanlama sistemlerine dönüşebilmektedir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenirlik ve ihtiyaçların uygun şartlarla karşılanması ilkeleri; fiyat dışı unsur belirlemesinin sınırlarını oluşturur. Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği ise bu çerçeveyi somutlaştırarak hangi unsurların fiyat dışı unsur yapılabileceğini, hangilerinin yapılamayacağını ve bu unsurların ihale dokümanında nasıl gösterileceğini düzenler. Bu çalışmada, mal alım ihalelerinde fiyat dışı unsurun hukuka uygun belirlenmesi halinde, en yüksek fiyatı veren istekli üzerine ihalenin nasıl bırakıldığı konusu örnek bir vaka üzerinden anlatılacaktır.
1- Giriş
Mal alım ihalelerinde idarelerin temel amacı, ihtiyaç duyulan malı yalnızca en düşük bedelle değil, kamu yararına en uygun şekilde temin etmektir. Bu nedenle 4734 sayılı Kanun, ekonomik açıdan en avantajlı teklifin sadece fiyat esasına göre ya da fiyatla birlikte fiyat dışı unsurlar dikkate alınarak belirlenmesine imkân tanır. (Bk: https://www.kilichukuk.org/Sozluk/fiyat-disi-unsur ) Ancak bu imkân, idareye sınırsız takdir yetkisi vermez. Başka bir anlatımla, fiyat dışı unsur, “pahalı ama tercih edilen ürünü seçme aracı” değildir. (Bk: Danıştay, 13. Dairesinin 16.12.2021 tarihli E: 2021/4685, K: 2021/5200 sayılı kararı)
Mal alımlarında fiyat dışı unsur uygulamasının en hassas yönü, teknik özellik ile rekabet arasındaki dengedir. İdare, ihtiyacını karşılayacak kaliteyi aramakta serbesttir; fakat bu serbesti, ihale dokümanına belirli bir marka, model, üretici, patent, teknoloji ailesi veya piyasadaki dar bir ürün grubunu avantajlı kılacak puanlama sistemine yol açacak şekilde genişletilemez. (Bk: Kamu İhale Kurulunun 16.12.2021 tarihli 2024/UM.I-649 sayılı kararı)
Kamu İhale Kurumu kılavuzunda fiyat dışı unsurların kalite, teknik değer, verimlilik, işletme-bakım maliyeti gibi işle bağlantılı unsurlar olabileceği; fakat bir marka veya model esas alınarak rekabeti sınırlayıcı şekilde belirlenemeyeceği açıkça belirtilmektedir. Mal alımlarında ekonomik-mali yeterlik kriterleri ile iş deneyim belgesi de fiyat dışı unsur yapılamaz.
Mevzuatın belirlediği yukarıda açıkladığımız sebeplerle, fiyat dışı unsur; özellikle yüksek teknoloji tıbbi cihazlar, laboratuvar cihazları, araç, makine, bilişim ekipmanı, sarf malzemesi ve benzeri mal alımlarında ihale sonucunu doğrudan etkileyen çok önemli bir unsurdur. Puanlama tablosuna yazılan küçük bir teknik değer, bazı durumlarda ihalenin seyrini belirleyebilir.
2- Fiyat Dışı Unsur Ağırlık Oranı Neden Önemli?
Fiyat dışı unsurun kaç puan olduğu, toplam puan içindeki ağırlığı ve teklif fiyatıyla nasıl birlikte değerlendirileceği idari şartnamede açıkça yer almalıdır. İdare, fiyat dışı unsur puanını çok yüksek belirleyerek fiyat rekabetini anlamsız hâle getirmemelidir. Örneğin 100 puanlık sistemde fiyatın 30, teknik puanın 70 olduğu bir mal alımı ihalesinde, teknik puanların objektif ve rekabete açık şekilde belirlenmemesi hâlinde ihale fiilen “en uygun fiyat” ihalesi olmaktan çıkar; belirli teknik profili taşıyan ürün lehine sonuç doğuran bir seçme mekanizmasına dönüşebilir.
Kurum kılavuzlarında elektronik ihalelerde farklı hesaplama yöntemleri öngörülebilmektedir. Örneğin sıralamaya esas teklifin, teklif tutarı ile fiyat dışı unsur puanının belirli formüllerle ilişkilendirilmesi veya toplam puanın teklif fiyatı puanı ile fiyat dışı unsur puanının toplamından oluşması mümkündür.
Hesaplamada Kullanılacak Formül;
Herhangi birisi seçilebilir.
Ancak hangi yöntem seçilirse seçilsin, formülün idari şartnamede ve EKAP alanlarında önceden gösterilmesi zorunludur.
(Bk:https://www.kik.gov.tr/Duyuru/757/1_agustos_2025_tarihinde_yururluge_girecek_
mevzuat_degisiklikleri_gelistirmelerine_iliskin_kilavuzlar_yayimlanmistir.html )
3- İki Kat Pahalı Fiyatla İhale Kazanılması: Fiyat Dışı Unsur Ağırlık Oranı Hilesi!
Fiyat dışı unsur ağırlık oranı, kötü niyetli şekilde ayarlanarak, iki kat pahalı fiyatla ihale kazanılması ne şekilde mümkündür? Şimdi örnek bir senaryo ile konuyu anlatalım:
-Mal alımı ihalelerinde uygulanan Fiyat Dışı Unsur formülleri aşağıdaki gibidir:
Birinci Formül: ‘Sıralamaya Esas Teklif Fiyatı= İsteklinin Teklif Fiyatı/ (1+(İsteklinin Fiyat Dışı Unsur Puanı/Alınabilecek En Yüksek Puan (100))
İkinci Formül: ‘Sıralamaya Esas Teklif Fiyatı= Geçerli En Düşük Teklif Fiyat X (Alınabilecek En Yüksek Puan (100) / İstekli TP)
Üçüncü Formül: ‘Toplam Puan=Teklif Fiyatı Puanı + Fiyat Dışı Unsur Puanı’ herhangi birisi seçilebilir.
- Bilgisayar yedek parçası ihalesine sadece; A, B, C, D ürünleri katılabiliyor.
- Bu ürünlerin piyasa fiyatı ortalama 80.000-100.000 TL. İdare ise yaklaşık maliyeti 170.000 TL, fiyat dışı unsur puanını; 100 puanlık sistemde teklif fiyat puanını 30, teknik puanı 70 olarak belirliyor! Çünkü idare, A ürününü almak istediğinden, fiyat dışı unsur kapsamındaki puanlamayı, A ürününün sahip olduğu özellikleri belirliyor.
- İhalede, A ürünü için 160.000 TL, B ürünü için 80.000 TL, C ürünü için 90.000 TL, D ürünü için ise 100.000 TL teklif veriliyor.
- İdare tarafından Fiyat Dışı Unsur olarak, sadece A ürününe ait kriterler konulduğundan, ihalede B, C ve D ürünleri, teknik puan olarak “0” puan alıyorlar.
Mevzuatta belirlenen her üç formülü de kullanarak, ihalede hangi ürünün alınacağını hesaplayalım:
Senaryodaki Veriler
Ürün | Teklif Fiyatı | Teknik Puan |
A ürünü | 160.000 TL | 70 |
B ürünü | 80.000 TL | 0 |
C ürünü | 90.000 TL | 0 |
D ürünü | 100.000 TL | 0 |
İdarenin belirlediği ağırlık:
Unsur | Azami Puan |
Teklif fiyatı puanı | 30 |
Teknik / fiyat dışı unsur puanı | 70 |
Toplam | 100 |
En düşük geçerli teklif: 80.000 TL. A ürünü rakiplerine göre %60 ila %100 daha pahalı olmasına rağmen, idare teknik puanı yalnızca A ürününe ait kriterlerden oluşturduğu için A ürünü avantajlı hâle getirilmektedir.
Birinci formüle göre ihale hangi isteklide kalıyor?
Sıralamaya Esas Teklif Fiyatı = Teklif Fiyatı / (1 + FDU Puanı / 100)
Formül: Sıralamaya Esas Teklif Fiyatı = İsteklinin Teklif Fiyatı / (1 + İsteklinin Fiyat Dışı Unsur Puanı / 100)
Birinci formülde A ürününün fiyat dışı unsur puanı 70, diğerlerinin puanı 0 kabul edilir.
Ürün | Teklif Fiyatı | Fiyat Dışı Unsur Puanı | Hesaplama | Sıralamaya Esas Teklif |
A | 160.000 | 70 | 160.000 / 1,70 | 94.117,65 TL |
B | 80.000 | 0 | 80.000 / 1 | 80.000 TL |
C | 90.000 | 0 | 90.000 / 1 | 90.000 TL |
D | 100.000 | 0 | 100.000 / 1 | 100.000 TL |
Birinci formülde sıralama:
Sıra | Ürün | Sıralamaya Esas Teklif |
1 | B | 80.000 TL |
2 | C | 90.000 TL |
3 | A | 94.117,65 TL |
4 | D | 100.000 TL |
Sonuç: Birinci formülde A ürünü ihaleyi kazanamaz. Çünkü A ürünü 70 teknik puan alsa bile, 160.000 TL’lik teklifini ancak 94.117,65 TL seviyesine indirebilir. Bu tutar, B’nin 80.000 TL’lik teklifinden ve C’nin 90.000 TL’lik teklifinden hâlâ yüksektir.
Birinci formül, iki kat pahalı teklifin yalnızca 70 teknik puanla kazanmasını sağlamaz. A ürünü en fazla D’yi geçebilir; B ve C’yi geçemez.
İkinci formüle göre ihale hangi isteklide kalıyor?
Sıralamaya Esas Teklif Fiyatı = En Düşük Geçerli Teklif × 100 / İstekli TP
Formül: Sıralamaya Esas Teklif Fiyatı = Geçerli En Düşük Teklif Fiyatı × (100 / İstekli TP)
Bu formülde önce her isteklinin toplam puanı, yani TP değeri bulunur.
Teklif Fiyatı Puanı Hesabı
İlk aşama: Fiyat puanı 30 üzerinden hesaplanır
Teklif Fiyatı Puanı = En Düşük Teklif / İsteklinin Teklifi × 30
Ürün | Teklif Fiyatı | Fiyat Puanı Hesabı | Fiyat Puanı |
A | 160.000 | 80.000 / 160.000 × 30 | 15,00 |
B | 80.000 | 80.000 / 80.000 × 30 | 30,00 |
C | 90.000 | 80.000 / 90.000 × 30 | 26,67 |
D | 100.000 | 80.000 / 100.000 × 30 | 24,00 |
İkinci aşama: Toplam Puan Hesabı
Ürün | Fiyat Puanı | Teknik Puan | Toplam Puan / TP |
A | 15,00 | 70 | 85,00 |
B | 30,00 | 0 | 30,00 |
C | 26,67 | 0 | 26,67 |
D | 24,00 | 0 | 24,00 |
Üçüncü aşama: Sıralamaya Esas Teklif Hesabı
En düşük geçerli teklif: 80.000 TL
Ürün | TP | Hesaplama | Sıralamaya Esas Teklif |
A | 85,00 | 80.000 × 100 / 85 | 94.117,65 TL |
B | 30,00 | 80.000 × 100 / 30 | 266.666,67 TL |
C | 26,67 | 80.000 × 100 / 26,67 | 300.000,00 TL |
D | 24,00 | 80.000 × 100 / 24 | 333.333,33 TL |
Sonuç: Bu formülde sıralama aşağıdaki gibi olur.
Sıra | Ürün | Sıralamaya Esas Teklif |
1 | A | 94.117,65 TL |
2 | B | 266.666,67 TL |
3 | C | 300.000,00 TL |
4 | D | 333.333,33 TL |
İkinci formülde A ürünü ihaleyi kazanır. B ürünü 80.000 TL ile en düşük fiyatı vermesine rağmen, teknik puanı “0” bırakıldığı için sıralamaya esas teklif fiyatı yapay olarak 266.666,67 TL’ye çıkarılmıştır. Yani B ürünü gerçekte en ucuz teklif iken, formül sonucunda sanki A ürününden çok daha pahalıymış gibi görünür. Bu, fiyat dışı unsur ağırlık oranı hilesinin en çarpıcı sonucudur.
Üçüncü formüle göre ihale hangi isteklide kalıyor?
Toplam Puan = Teklif Fiyatı Puanı + Fiyat Dışı Unsur Puanı
Formül: Toplam Puan = Teklif Fiyatı Puanı + Fiyat Dışı Unsur Puanı
Burada en yüksek toplam puanı alan istekli ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi olur. Fiyat puanı yine 30 üzerinden hesaplanır:
Fiyat Puanı = En Düşük Teklif / İsteklinin Teklifi × 30
Ürün | Teklif Fiyatı | Fiyat Puanı | Teknik Puan | Toplam Puan |
A | 160.000 | 15,00 | 70 | 85,00 |
B | 80.000 | 30,00 | 0 | 30,00 |
C | 90.000 | 26,67 | 0 | 26,67 |
D | 100.000 | 24,00 | 0 | 24,00 |
Sonuç olarak bu formülde sıralama aşağıdaki gibi olur:
Sıra | Ürün | Toplam Puan |
1 | A | 85,00 |
2 | B | 30,00 |
3 | C | 26,67 |
4 | D | 24,00 |
Üçüncü formülde A ürünü ihaleyi kazanır. Bu sonuç, fiyat dışı unsur ağırlığının kötü niyetli şekilde belirlenmesi hâlinde iki kat pahalı teklifin nasıl avantajlı hâle getirilebildiğini gösterir.
4- Sonuç: Fiyat Dışı Unsur Kapsamında, İdare Tarafından Kurgulanan Ürünün Alınması Mümkün!
Yukarıdaki hesaplamalarda da görüleceği üzere, birinci formül A ürününün alınmasını sağlamaz. Ancak ikinci ve üçüncü formüller, 30 fiyat puanı + 70 teknik puan ağırlığı nedeniyle A ürününün alınması sonucunu doğurur. Başka bir anlatımla, 30 fiyat puanı + 70 teknik puan sistemi, teknik kriterler yalnızca A ürününe göre yazıldığında, 160.000 TL’lik A teklifinin 80.000 TL’lik B teklifini geçmesini sağlamıştır. Uygulamada da benzerlerine rastlanan yukarıdaki senaryoda, fiyat rekabeti etkisizleştirilmiştir.
Aynı şekilde yaklaşık maliyetin 170.000 TL belirlenmesi de yapılan hileli işlemin ayrı bir parçasıdır. Keza piyasa fiyatları 80.000-100.000 TL aralığındayken yaklaşık maliyetin 170.000 TL yapılması; piyasanın çok üzerindeki A’nın teklifini yaklaşık maliyet altında kaldığı için olağan göstermek, B, C ve D ürünlerinin fiyatlarını değersizleştirmiştir. Yaklaşık maliyet yüksek belirlenmesi, idarenin ihtiyacını daha pahalıya mal etmesinin ayrı bir aracı olmaktadır. Ancak iki katı daha pahalı olan bir ürünün, fiyat farkı hesaplanmasına yansıyan hileli formülle alınması, açıkça kamu zararına neden olan görevi kötüye kullanma suçudur.
Av. Işıl KILIÇ EROL
Kamu İhale Sözleşmeleri Uzmanı
Kaynaklar:
1-https://www.kilichukuk.org/iletisim
2-Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği
3-4734 sayılı Kamu İhale Kanunu
4-Danıştay, 13. Dairesinin 16.12.2021 tarihli E: 2021/4685, K: 2021/5200 sayılı kararı
5-Kamu İhale Kurulunun 16.12.2021 tarihli 2024/UM.I-649 sayılı kararı
May
