Giriş
Millî Eğitim Bakanlığı Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği (Yönetmelik), özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciler ile taşıma yoluyla eğitime erişim kapsamındaki öğrencilerin güvenli, düzenli ve kesintisiz şekilde okul/kurumlara ulaştırılmasını amaçlayan özel bir eğitim idaresi düzenlemesidir. Ancak bu hizmetin önemli bir parçası olan rehber personel, uygulamada çoğu zaman 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında yapılan hizmet alımı ihaleleriyle temin edilmekte; fiilen okul servis aracında refakat, okulda eğitim-öğretim saatlerinde özel eğitim öğrencisine destek, öz bakım ve temizlik gibi görevleri yerine getirmektedir. Bu yapı, kamu ihale mevzuatı, hizmet alımlarında fiyat farkı rejimi, işçilik maliyeti, SGK bildirimi, puantaj, hakediş, ücret güvencesi ve iş hukuku bakımından önemli hak kaybı riskleri doğurmaktadır.
Taşıma yoluyla eğitime erişim, klasik bir servis hizmeti değildir. Bu hizmette devletin eğitim hakkını sağlama yükümlülüğü, öğrencinin can güvenliği, özel eğitim ihtiyacı, kamu kaynağının verimli kullanılması ve ihale/sözleşme hukukunun gerekleri aynı anda devreye girer. Bu nedenle öğrenci taşıma işi, yalnızca araç ve şoför temininden ibaret görülemez; özellikle özel eğitim öğrencilerinin taşındığı hatlarda rehber personelin konumu hizmetin merkezine yerleşir.
MEB Yönetmeliğinde rehber personel, özel eğitim ihtiyacı olan öğrenci/kursiyerlerin taşındığı okul servis araçlarında görevlendirilen kişi olarak düzenlenmektedir. Bununla birlikte 2024 değişiklikleri sonrasında rehber personele yalnızca servis aracında refakat görevi verilmemiş; eğitim-öğretim saatlerinde sorumluluğunda bulunan öğrenci/kursiyerlere yönelik görevleri yerine getirme, sağlık, beslenme, öz bakım ve temizlik konularında yardımcı olma ve öğrencinin eğitim gördüğü alanların temizliğini yapma gibi araç dışına taşan görevler de yüklenmiştir. (Bk: Millî Eğitim Bakanlığı Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği, m.13, m.14, m.15, m.16.)
Bu karma yapı, rehber personelin hukuki statüsünü belirsizleştirmektedir. Rehber personel bir yönüyle servis aracında görevli refakatçi, bir yönüyle özel eğitim destek personeli, bir yönüyle de okul içinde bakım ve temizlik desteği sağlayan personel konumuna getirilmektedir. Buna karşılık rehber personelin emeğinin karşılığı, yalnızca ihale dokümanlarında brüt asgari ücret satırı açılmak suretiyle sağlanamaz. Rehber personelin çalışma süreleri, fazla çalışma ek ücret hakkı, SGK bildirim günleri, fiyat farkı, tatil dönemleri, puantaj ve hakedişlerdeki payları, açık şekilde düzenlenmelidir.
Kılıç Hukuk ve Danışmanlık Ofisi’nin kamu ihale hukuku odaklı yayın yaklaşımı bakımından mesele, yalnızca yüklenici firmaların maliyet riskleri değildir. Asıl sorun; ihale mevzuatıyla temin edilen rehber personelin, Bakanlığın eğitim hizmetinin fiilî yükünü üstlenmesine rağmen, iş hukukundan ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan haklarının yeterince güvenceye alınmamasıdır. Bu yönüyle makalenin amacı, kamu ihale hukukunun insan emeğiyle kesiştiği hassas alanlardan birini ortaya koymaktadır.
1. Millî Eğitim Bakanlığında Rehber Personel Neden Çalıştırılıyor?
Rehber personel, öncelikle özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilerin (bireysel ve gelişim özellikleri ile eğitim yeterlilikleri bakımından akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösteren; bu nedenle eğitim hakkından fiilen yararlanabilmesi için özel eğitim, destek eğitim, uyarlanmış eğitim ortamı, rehberlik, erişilebilir taşıma veya refakat gibi ilave tedbirlere ihtiyaç duyan öğrencidir.) okul servis aracına güvenli biçimde binmesini, araç içinde güvenli seyahat etmesini ve okul/kurum giriş-çıkışlarında korunmasını sağlamak amacıyla çalıştırılır. Bu nedenle özel eğitim öğrencilerinin yaş, engel durumu, iletişim güçlüğü, hareket kabiliyeti, öz bakım ihtiyacı veya davranışsal özellikleri, sıradan bir öğrenci taşıma modelinin ötesinde refakat hizmetini gerekli kılar. Ülkemizde kesin rakam verilememekle birlikte, 2024-2025 yılları arasında ortalama 140.000’den fazla özel öğretim öğrencisi olduğu varsayılmaktadır.
MEB Yönetmeliğinde rehber personel ihtiyacı, özel eğitim öğrencileri ile kursiyerlerin taşınması bakımından düzenlenmiştir. Yönetmeliğe göre bu araçlarda Okul Servis Araçları Yönetmeliğinde yer alan şartları taşıyan rehber personel görevlendirilir. Ayrıca acil sağlık hizmetleri, hasta ve yaşlı hizmetleri, hemşirelik, çocuk gelişimi ve eğitimi gibi alanlardan mezun kişiler tercih sebebi olarak kabul edilmekte; bu nitelikte personel bulunamaması halinde taşınan özel eğitim ihtiyacı olan öğrenci/kursiyerlerin birinci derece yakınlarına öncelik verilebileceği belirtilmektedir. (Bk: MEB Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği m.14) Ülkemizde rehber personel sayısı kesin olarak bilinememekle birlikte, bu sayının 10.000 kişiden az olmadığı tahmin edilmektedir.
MEB mevzuatına göre rehber personelin çalıştırılma nedenini dört başlıkta toplamak mümkündür:
Ancak bu gerekçeler, rehber personelin sınırsız ve belirsiz bir görev alanına sürüklenmesini haklı kılmaz. Rehber personel çalıştırılması pedagojik ve güvenlik bakımından zorunlu olabilir; fakat bu zorunluluk, rehber personelin ücret, SGK, çalışma süresi, izin ve fiyat farkı haklarının belirsiz bırakılmasına gerekçe yapılamaz.
2. MEB'de Rehber Personelin Çalıştırılması Ne Şekilde Yapılıyor?MEB uygulamasında rehber personel çoğunlukla il veya ilçe millî eğitim müdürlükleri tarafından yapılan özel eğitim öğrenci taşıma hizmet alımı ihaleleri kapsamında temin edilmektedir. Bu ihaleler 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu hükümlerine göre yapılmakta, ihale üzerinde kalan yüklenici ile 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu kapsamında sözleşme imzalanmaktadır. Sözleşmenin uygulanması aşamasında Hizmet İşleri Genel Şartnamesi, Hizmet Alımları Muayene ve Kabul Yönetmeliği, idari şartname, teknik şartname ve sözleşme tasarısı birlikte uygulanır.
Kamu İhale Kurulu kararlarında özel eğitim öğrenci taşıma ihalelerinde rehber personel için ayrı satır açıldığı, rehber personel ücretinin brüt asgari ücret üzerinden değerlendirildiği ve rehber personele ait tüm giderlerin yükleniciye bırakıldığı görülmektedir. Örneğin Mardin/Kızıltepe özel eğitim öğrenci taşıma ihalesine ilişkin kararda, taşıma yapan her araçta bir rehber personel çalıştırılacağı, rehber personele ait tüm giderlerin yükleniciye ait olduğu, rehber personel için brüt asgari ücret öngörüleceği ve birim fiyat teklif cetvelinde ayrı satır açılacağı belirtilmiştir. (Bk: KİK, 19.10.2022 tarihli ve 2022/UH.II-1267 sayılı kararı)
Bu sistemde rehber personel, iş hukuku bakımından kural olarak yüklenicinin işçisi konumundadır. Fakat günlük işleyişte okul müdürlüğü, müdür yardımcısı ve nöbetçi öğretmen rehber personelin görevlerini kontrol etmekte; puantaj, araç kontrolü, öğrenci listesi, devamsızlık ve servis düzeni okul idaresi tarafından izlenmektedir. Bu durum idarenin denetim yetkisi ile işverenin yönetim hakkı arasında tartışmalı bir sınır doğurur.
İhale dokümanlarının çoğunda rehber personel gideri taşıma hizmetinin bir bileşeni olarak gösterilmekle birlikte, Yönetmelikteki görevler araç dışına taştığı için fiilî çalışma ilişkisi daha karmaşık hale gelmektedir. Rehber personel yalnızca sabah ve akşam servis aracında bulunmuyorsa; okulda eğitim-öğretim süresi boyunca özel eğitim öğrencisine destek veriyorsa, çalışma süresi, ücret ve SGK gün sayısı buna göre kurulmalıdır.
3. Rehber Personelinin MEB Mevzuatı Kapsamındaki Hak KayıplarıRehber personelin mağduriyeti tek bir nedene bağlı değildir. Sorun, MEB Yönetmeliğindeki geniş görev tanımı ile ihale dokümanlarındaki dar maliyet/ödeme mantığı arasındaki uyumsuzluktan kaynaklanmaktadır. Bu uyumsuzluk işçilik hakları, sosyal güvenlik, fiyat farkı, görev tanımı, iş sağlığı ve güvenliği, ücret ödeme güvencesi ve sözleşme sorumluluğu alanlarında hak kayıplarına yol açabilmektedir.
3.1. Rehber personelin statü belirsizliğinin getirdiği sorunlarYönetmelikte rehber personel servis aracında görevli kişi olarak tanımlansa da, görevleri yalnızca araçla sınırlı değildir. Yönetmelik, rehber personelin eğitim ve öğretim saatlerinde okul/kurumda bulunmasını, sorumluluğundaki öğrenci/kursiyerlere sağlık, beslenme, öz bakım ve temizlik konularında yardımcı olmasını, hatta sorumluluğundaki öğrencilerin eğitim gördüğü alanların temizliğini yapmasını öngörmektedir. Bu düzenleme, rehber personeli servis refakatçisi olmaktan çıkarıp okul içi destek personeli konumuna yaklaştırmaktadır. (Bk: MEB Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği, m. 15)
Rehber personelin statü belirsizliği, bu personelin aşağıda sıraladığımız bazı önemli kayıplarına neden olur:
Rehber personel sabah ilk öğrencinin alındığı noktadan önce araçta bulunuyor, gün içinde okulda özel eğitim öğrencisinin ihtiyaçlarına destek veriyor, gün sonunda tekrar araçta refakat ederek öğrenciyi teslim ediyorsa, bu çalışmanın basit bir “servis saati” çalışması olarak kabul edilmesi imkansızdır. Fiili çalışma süresi çoğu durumda tam güne yaklaşabilir. Buna rağmen ihale dokümanlarında, rehber personel giderinin yalnızca günlük ücret satırı olarak düzenlenmesi, kısmi süreli çalışma, puantaj ve SGK bildirimi bakımından hak kaybı doğurabilir.
SGK uygulamasında puantaj gerekçesiyle eksik gün bildirimi yapılabilmesi, gerçek çalışma düzeniyle uyumlu olmalıdır. Kısmi süreli iş sözleşmesi yoksa veya puantaj fiili çalışma saatlerini doğru göstermiyorsa, eksik gün bildirimleri sonradan prim farkı ve idari para cezası riski doğurabilir. Rehber personel açısından asıl sakınca ise, fiilen okulda bulunduğu saatlerin çalışma süresi sayılmaması veya SGK’ya eksik bildirilmesidir. (Bk: 4857 sayılı İş Kanunu m.8, m.32, m.41 ve Çalışma Süreleri Yönetmeliği; SGK eksik gün ve puantaj uygulaması ile Hizmet İşleri Genel Şartnamesi ücret kontrol hükümleri)
3.3. Tatil, mücbir sebepler vb. nedenlerle çalışılmayan günlerinde oluşan ücret kayıplarıBazı ihale dokümanlarında rehber personelin ara tatil, sömestir tatili, karne tatili, idari tatil veya mücbir sebeple okulların tatil edildiği günlerde ücret alamayacağına ilişkin düzenlemeler görülebilmektedir. Bu tür düzenlemeler, rehber personelin sözleşme süresi boyunca yüklenici tarafından istihdam edilmesi, iş sözleşmesinin devamı ve fiilen işe hazır tutulması ihtimalleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
KİK kararlarında da bu tür ihale dokümanı düzenlemeleri aktarılmış; rehber personel ödemelerinin hangi günlerde yapılacağı, araçlara fiilen çalışılan gün üzerinden ödeme yapılacağı ve rehber personele bazı tatil dönemlerinde ücret ödenmeyeceği gibi hususlar tartışılmıştır. Bu durum rehber personel bakımından; sözleşme süresi devam etse dahi, ücret güvencesinin kesintiye uğrayacağı anlamına gelir.
3.4. Asgari işçilik ücretlerine gelen artışların, rehber personele tam yansıtılmaması sorunuRehber personel genellikle brüt asgari ücret üzerinden fiyatlandırılmaktadır. Dolayısıyla asgari ücrette meydana gelen her artış, rehber personelin ücretini, SGK işveren payını, işsizlik sigortası primini, kıdem/izin/fazla çalışma gibi dolaylı maliyetleri ve yüklenicinin sözleşme maliyetini doğrudan etkiler.
Hizmet alımlarında fiyat farkı rejimi bu nedenle oldukça önemdedir. Kamu İhale Kurumu’nun 2023 tarihli duyurusuna göre 6902 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile hizmet alımlarında fiyat farkı esaslarında değişiklik yapılmış; sözleşme süresi 365 takvim gününü aşan hizmet alımlarında tüm girdiler için fiyat farkı düzenlemesine yer verilmesi zorunlu hale gelmiş, sözleşme süresi 365 takvim gününü aşmayan ve ihale dokümanında personel sayısı belirlenerek haftalık çalışma saatinin tamamının idarede kullanılmasının öngörüldüğü hizmet alımlarında ise işçilik ücretindeki değişimden kaynaklı fiyat farkı düzenlemesine yer verilmesi zorunlu hale getirilmiştir. (Bk: Kamu İhale Kurumu Duyurusu, 07.03.2023; 6902 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Fiyat Farkı Esaslarında değişiklik. Ayrıca Hizmet Alımlarında Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar m.5, m.6, m.7 ve m.9.)
Rehber personel açısından sorunlu alan ise; özel eğitim öğrenci taşıma ihaleleri çoğu zaman bir eğitim-öğretim yılıyla sınırlı olması ve 365 takvim gününü aşmamasıdır. Ayrıca dokümanda rehber personelin haftalık çalışma saatinin tamamını idarede kullanıp kullanmadığı açık yazılmayabilmektedir. Bu durumda işçilik fiyat farkı düzenlemesinin zorunlu mu yoksa idarenin takdirine bağlı mı olduğu tartışmalı hale gelmektedir. Halbuki rehber personelin ücreti brüt asgari ücrete bağlıdır ve asgari ücret artışı doğrudan işçilik hakkı kapsamındadır.
Özetle, asgari ücret artışlarının yansıtılmasında görülen başlıca sakıncalar aşağıda sıralanmıştır:
Personel çalıştırılmasına dayalı olmayan ancak teklif fiyata dahil giderler arasında işçilik giderine yer verilen hizmet alımlarında, birim fiyat teklif cetvelinde her işçilik maliyeti için açılan satırda, ilgili mevzuata göre hesaplanacak sözleşme ve genel giderler dahil asgari işçilik maliyetinin altında teklif sunan isteklilerin teklifleri değerlendirme dışı bırakılmalıdır. Rehber personel için bu ilke, teklif aşamasında asgari işçilikten aşağı inilmemesi gerektiğini; sözleşme aşamasında da asgari ücret artışının fiilen korunması gerektiğini göstermektedir. (Bk: Kamu İhale Genel Tebliği, m.78.3 ve m.78.3.1 ile KİK’nun 2025/UH.I-578 sayılı kararı)
3.5. İhale dokümanında fiyat farkı düzenlemesi yapılmadığında veya eksik yapıldığında rehber personel zarara uğrarFiyat farkı esasları, sözleşme süresince objektif maliyet değişimlerini dengelemek için uygulanır. Rehber personel ücretleri doğrudan asgari ücretle bağlantılı olduğundan, fiyat farkının bulunmaması veya eksik düzenlenmesi yalnızca yüklenicinin ticari dengesini değil, rehber personelin ücret güvencesini de etkiler. Özellikle sözleşme süresi bir takvim yılına yakın olan eğitim yılı ihalelerinde asgari ücret artışı öngörülebilir bir risktir.
Hizmet Alımlarında Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslara göre ihale dokümanında personel sayısının belirlendiği ve haftalık çalışma saatinin tamamının idarede kullanılmasının öngörüldüğü işçilikler için, ihale tarihi itibarıyla hesaplanan brüt maliyet ile uygulama ayındaki brüt maliyet arasındaki fark fiyat farkı formülünden bağımsız olarak ödenir veya kesilir. Brüt asgari ücretin belli bir yüzde fazlası ücret öngörülmüşse, uygulama ayında fiilen ödenen ücret üzerinden fiyat farkına esas brüt maliyet belirlenir ve asgari ücretteki brüt artış oranı uygulanır. Asgari İşçilik Maliyeti: İhale tarihinde yürürlükte bulunan brüt asgari ücret veya idari şartnamede brüt asgari ücretin yüzde (%) fazlası olarak belirlenen ücret (ulusal bayram ve genel tatil günleri ile fazla çalışma saatlerine ilişkin ücretler dahil), nakdi yemek ve yol bedeli gibi prime esas kazancın hesabında esas alınan işçiliğe bağlı diğer ödemeler ve işveren sigorta primlerinin toplam tutarı asgari işçilik maliyetini oluşturur. (Bk: Hizmet Alımlarında Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar, m.6 ve KİK’in 07.03.2023 tarihli duyurusu.)
Bu nedenle MEB özel eğitim taşıma ihalelerinde rehber personel için fiyat farkı uygulanması konusu, idarenin takdirine bırakılmamalıdır. Rehber personelin ücreti asgari ücrete bağlı olduğu sürece işçilik fiyat farkı açık ve zorunlu şekilde düzenlenmelidir.
3.6. Rehber personelin yaptığı okul içi destek ve temizlik işleri ayrıca ücretlendirilmediği için oluşan mağduriyetYönetmelikte rehber personele öğrencinin sağlık, beslenme, öz bakım ve temizlik ihtiyaçlarına yardımcı olma; ayrıca öğrencinin eğitim gördüğü alanların temizliğini yapma görevi verilmiştir. Ancak bu görevler taşıma hizmetinin doğal uzantısı değildir. Öz bakım desteği özel eğitim destek hizmeti; eğitim alanının temizliği ise temizlik hizmeti niteliği taşır. Bu işlerin ihale dokümanında ayrı maliyet karşılığı olmadan rehber personele yüklenmesi, görev tanımını ve ücret hakkını zedelemektedir.
Kamu ihale hukuku açısından idare, satın aldığı hizmeti açık, karşılaştırılabilir ve fiyatlandırılabilir şekilde tanımlamak zorundadır. Görev tanımının ölçülülük ve hizmetin niteliği bakımından tartışmalı olduğu hizmet alımlarında maliyetlendirme ve nihayetinde teklif oluşturma da belirsiz olacağından isteklilerin aynı hizmet için farklı kriterlere göre teklifler vereceği tartışmasızdır. Rehber personelin okul içi destek ve temizlik görevleri ya Yönetmelikten çıkarılmalı ya da ayrı işçilik ve hizmet kalemi olarak ayrıca maliyetlendirilmelidir.
4. MEB Mevzuatında Ne Tür Değişiklikler Yapılmalı?Rehber personelin hak kayıplarının giderilmesi için yalnızca ihale dokümanlarında küçük düzeltmeler yapmak yeterli değildir. Sorunun kaynağı, MEB Yönetmeliğindeki görev tanımı ile ihale/sözleşme mevzuatının işçilik hesabı arasındaki uyumsuzluktur. Bu nedenle Yönetmelikte, tip teknik şartnamelerde, idari şartname düzenlemelerinde, Taşımalı Öğrenci Modülü (Taşıma hizmeti alımı ihalelerinde yaklaşık maliyet, Bakanlıkça belirlenen yaklaşık maliyet tespit formülüne göre Taşımalı Öğrenci Modülü aracılığıyla hesaplanır) yaklaşık maliyet hesap mantığında ve hakediş belgelerinde birlikte değişiklik yapılmalıdır.
4.1. Rehber personel iki ayrı statüde düzenlenmelidirYönetmelikte rehber personel statüsü, ikiye ayrılmalı ve bunlar; servis rehberlik hizmeti ile okul içi özel eğitim destek hizmeti olmalıdır. Rehber personele, eğitim alanlarının hijyen ve temizliği görevi verilmemelidir.
Tablo-1: Rehber personel statüsü ve verilmesi gereken görevler
Statü | Görev Alanı | Hukuki Sonuç |
Servis rehber personeli | Araç içi refakat, biniş/iniş güvenliği, öğrenci teslimi, veli-okul-servis iletişimi | Taşıma hizmeti içinde ayrı işçilik kalemi; çalışma süresi servis göreviyle sınırlı olmalıdır. |
Okul içi özel eğitim destek personeli | Eğitim-öğretim saatlerinde okulda özel eğitim öğrencisine öz bakım, beslenme, yönlendirme ve destek | Ayrı hizmet/işçilik kalemi veya MEB personel rejimi; tam/kısmi süreli çalışma ve SGK açık düzenlenmelidir. |
Temizlik personeli | Eğitim alanlarının hijyen ve temizliği | Rehber personele yüklenmemeli; ayrı temizlik hizmeti veya okul personeli kapsamında düzenlenmelidir. |
Rehber personelin öğrencinin eğitim gördüğü alanların temizliğini yapacağına ilişkin hüküm, taşıma ve refakat hizmetiyle bağdaşmamaktadır. Bu görev, öğrencinin anlık öz bakımına yardımcı olma sınırını aşarak, temizlik hizmeti niteliği kazanır. Bu nedenle Yönetmelikteki temizlik görevi kaldırılmalı veya ayrı bir temizlik hizmeti kalemi olarak düzenlenmelidir.
Çalışma süresi, ücret ve SGK bildirimi hatalarından kaynaklanan hak kayıpları yaşandığı ile ilgili mağduriyetlerin ortadan kaldırılabilmesi için Yönetmeliğe aşağıdaki hüküm eklenmelidir: “Rehber personelin günlük ve haftalık çalışma süresi, ihale dokümanı ve iş sözleşmesinde açıkça gösterilir. Rehber personelin okul servis aracında bulunduğu süreler ile eğitim-öğretim saatlerinde okul/kurumda fiilen görev yaptığı süreler çalışma süresinden sayılır. Kısmi süreli çalışma öngörülmesi halinde yazılı kısmi süreli iş sözleşmesi düzenlenir; SGK bildirimleri fiilî çalışma ve mevzuata uygun puantaj kayıtlarıyla uyumlu yapılır.”
4.3. Asgari ücret artışları ve fiyat farkı, rehber personel için zorunlu olmalıdırMEB mevzuatında özel eğitim öğrenci taşıma ihalelerinde rehber personel için işçilik fiyat farkı düzenlemesinin zorunlu olduğu açıkça belirtilmelidir. Sözleşme süresinin 365 günü aşıp aşmaması veya haftalık çalışma saatinin tamamının idarede kullanılıp kullanılmadığı tartışması, rehber personelin asgari ücret artışından yararlanmasını engellememelidir.
Yapılması gereken düzenleme; “Özel eğitim öğrenci/kursiyerlerinin taşınması kapsamında çalıştırılacak rehber personelin ücreti brüt asgari ücret veya brüt asgari ücretin belirli bir fazlası olarak düzenlenir. Asgari ücrette meydana gelen artışlar, SGK işveren payı, işsizlik sigortası, fazla çalışma ve ulusal bayram-genel tatil-yol-yemek ücretleri dahil olmak üzere işçilik maliyetine yansıtılır. Bu artışlar Hizmet Alımlarında Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar çerçevesinde yükleniciye ödenir ve rehber personel ücretlerine zamanında yansıtılır.” şeklinde olabilir.
Bu düzenleme hem yüklenici firmaların öngörülemeyen işçilik maliyeti baskısını azaltır hem de rehber personelin ücretinin eksik ödenmesini önler. Ayrıca fiyat farkı hesabının hakedişle birlikte yapılması ve rehber personel ücretinin banka ödeme dekontuyla doğrulanması zorunlu hale getirilmelidir.
4.4. Taşımalı öğrenci yaklaşık maliyeti rehber personel işçiliğini tam göstermelidirİdareler tarafından hazırlanan yaklaşık maliyet yalnızca araç, güzergâh ve gün hesabı üzerinden kurulmamalıdır. Rehber personelin brüt ücreti, SGK işveren primi, işsizlik sigortası, varsa yemek-yol, fazla çalışma, ulusal bayram ve genel tatil, eğitim/kurs toplantılarına katılım, ikame personel, iş sağlığı ve güvenliği, sertifika ve eğitim giderleri ayrıca görünür olmalıdır. Taşımalı yaklaşık maliyet hesaplamaları, bu bileşenleri ayrı satır olarak göstermeli ve hesap cetveli ihale işlem dosyasına konulmalıdır.
4.5. Hakediş dosyasına ücret, SGK ve kontrol belgeleri ek yapılmalıdırRehber personele ödenecek ücretlerin süresi içerisinde, tam ve hak kaybına uğramayacağı şekilde yapılması gerekmektedir. Bunun için mevzuatta, kontrol ve denetimin sağlanmasına yönelik düzenlemeler yapılmalıdır.
MEB tarafından özel eğitim öğrenci taşıma hizmetleri için standart bir ücret ödeme ve ceza tablosu da hazırlanmalıdır. Bu tabloda rehber personelin hak ettiği ücrete ait belgelerin yanında, cezai işlemlere yönelik (araçta bulunmaması, onaysız personel çalıştırılması, öğrencinin yanlış yerde indirilmesi, emniyet kemeri denetiminin yapılmaması, ücretlerin ödenmemesi, SGK primlerinin eksik bildirilmesi, puantajın gerçeğe aykırı tutulması ve fiyat farkının rehber personel ücretine yansıtılmaması gibi) ihlaller ayrı ayrı düzenlenmelidir.
MEB mevzuatı iyileştirilerek Tablo-2’deki hususların zorunlu ve denetlenebilir hale getirilmesi gerekmektedir.
Tablo-2: Rehber personele ödenecek ücretlerin kontrolü için yapılacak değişiklikler.
Belge | Neden Zorunlu Olmalı? |
Rehber personel puantajı | Fiilî çalışma süresi ve çalışma günlerinin tespiti için zorunludur. |
Banka ücret ödeme dekontu | Ücretin gerçekten ödendiğini göstermek için zorunludur. |
SGK tahakkuk ve hizmet bildirimi | Prim gün/kazanç bildiriminin doğrulanması için zorunludur. |
Ücret bordrosu veya ücret hesap pusulası | Brüt-net ücret, kesinti ve ek ödemeleri göstermek için zorunludur. |
Fiyat farkı hesap cetveli | Asgari ücret artışının rehber personel işçiliğine yansıtıldığını göstermek için zorunludur. |
Okul müdürlüğü (kontrol teşkilatınca hazırlanan) kontrol formu | Hizmetin fiilen, güvenli ve sözleşmeye uygun yerine getirildiğini teyit etmek, gerekli ücretin ödenmesi veya cezaların kesilmesi için zorunludur. |
Özel eğitim öğrencisiyle çalışan rehber personelin yalnızca araç içi refakat bilgisine sahip olması yeterli değildir. Temel özel eğitim farkındalığı, kriz anında müdahale, iletişim, mahremiyet, çocuk koruma, ilk yardım, acil durum yönetimi ve kişisel bakım desteği konularında mesleki eğitim standardı getirilmelidir. Bu eğitimlerin daha da güçlendirilerek, Sağlık Bakanlığı ile AFAD desteği ile yaptırılması, hizmet kalitesini de artıracaktır.
5. Sonuç ve ÖnerilerimizMillî Eğitim Bakanlığı tarafından, hizmet alımı ihalesi kapsamında temin edilen rehber personel, eğitim hakkının sahadaki görünmeyen güvencelerinden biridir. Buna rağmen mevcut uygulamada rehber personelin statüsü, görev tanımı, çalışma süresi, ücret güvencesi, SGK bildirimi, fiyat farkı, hakediş denetimi ve okul içi görevleri yeterince açık değildir. Bu belirsizlik, rehber personelin hak kaybına uğramasına; yüklenici firmaların öngörülemeyen işçilik maliyeti baskısı altında kalmasına; idarelerin ise sözleşme ve denetim ihtilaflarıyla karşılaşmasına neden olmaktadır.
Rehber personel sorunlarının giderilmesi kapsamında Kılıç Hukuk olarak önerilerimiz şunlardır:
Sonuç olarak rehber personel, özel eğitim öğrencisinin okula güvenli erişiminin zorunlu unsurudur. Bu kişilerin emeğinin karşılığı, yalnızca ihale dokümanlarında brüt asgari ücret satırı açılmak suretiyle sağlanamaz. Başta iş hukuku, SGK, fiyat farkı ve kamu ihale sözleşmesi boyutlarıyla tam güvenceye alınmalıdır. Özel eğitim öğrencilerinin eğitim hakkının korunması, rehber personelin; işçilik ve diğer özlük haklarının korunmasından bağımsız düşünülemez.
Dr. Emrah KESGİN
Maliye ve Vergi Uzmanı
İhale Danışmanı
Av. Işıl KILIÇ EROL
Kamu İhale Sözleşmeleri Uzmanı
İhale Danışmanı
Kaynaklar:
Haz
